Rond 2013 begon de manier waarop Nederlanders televisie keken fundamenteel te verschuiven. Streamingdiensten deden hun intrede, de smartphone werd het tweede scherm en sociale media bepaalden steeds vaker de publieke agenda. Lineaire televisie verloor geleidelijk haar vanzelfsprekende centrale positie. Juist in die periode begon ik jaarlijks de kijkcijfers en de activiteit op sociale media rond Zomergasten systematisch bij te houden. Daardoor werd mij steeds duidelijker dat niet alleen het televisiebereik veranderde, maar ook dat de maatschappelijke aandacht zich steeds meer naar online platforms verplaatste. Tussen 2015 en 2026 veranderde de samenleving ingrijpend. Het publieke gesprek werd sneller, korter en meer gepolariseerd. Zomergasten bleef in essentie hetzelfde, terwijl het medialandschap ingrijpend veranderde.

Van televisieavond naar online fragment
Toen Zomergasten in 1988 begon, keek vrijwel iedereen op hetzelfde moment naar dezelfde uitzending. Het gesprek begon op televisie en werd de volgende dag voortgezet op kantoor, aan de keukentafel of in de krant. Rond 2015 was dat model grotendeels verdwenen.

Steeds meer kijkers keken uitgesteld via NPO Start of zagen alleen losse fragmenten op YouTube. Streamingdiensten als Netflix en Videoland veranderden het kijkgedrag fundamenteel. Tegelijk maakten podcasts duidelijk dat de behoefte aan lange gesprekken niet verdween, maar zich naar andere media verplaatste.

Ook sociale media veranderden de manier waarop televisie werd beleefd. Waar Zomergasten altijd vertrouwde op context en opbouw, draaiden platforms als X (voorheen Twitter), Facebook en later Instagram juist om snelheid, korte citaten en deelbare fragmenten. Een uitzending van drie uur werd steeds vaker teruggebracht tot één opvallende uitspraak of een video van enkele tientallen seconden.

Het programma bleef hetzelfde, maar de manier waarop het werd bekeken veranderde ingrijpend.

Van kijkcijfers naar online impact
De ontwikkeling van de kijkcijfers laat zien hoe sterk het televisielandschap sinds het begin van de jaren 2010 veranderde. Zelf houd ik sinds 2013 jaarlijks de kijkcijfers en de activiteit op sociale media rond Zomergasten bij. Daardoor kan ik de ontwikkelingen vanaf dat jaar goed volgen. Over de periode daarvoor zijn mijn uitspraken gebaseerd op historische kijkcijfergegevens en publicaties, niet op een eigen doorlopende registratie.

Uit die historische gegevens blijkt dat Zomergasten in de jaren negentig en het begin van deze eeuw regelmatig meer dan een miljoen kijkers trok. De best bekeken uitzendingen behoorden tot de grootste televisieavonden van de zomer. Zo keken in 2001 ongeveer 1,3 miljoen mensen naar de aflevering met Youp van ’t Hek. De uitzending met Mies Bouwman trok in 2002 ongeveer 1,1 miljoen kijkers en Paul de Leeuw bereikte in 2003 ongeveer een miljoen kijkers. Zulke aantallen zijn sinds 2013 niet meer gehaald.

Vanaf 2013 zette een geleidelijke daling van de lineaire kijkcijfers door. Die ontwikkeling stond niet op zichzelf. Vrijwel alle lineaire televisieprogramma’s kregen te maken met versnippering van het publiek door streamingdiensten, video-on-demand en sociale media. De afname van het aantal televisiekijkers zegt daarom niet automatisch iets over de waardering voor het programma, maar weerspiegelt vooral een bredere verandering in het mediagebruik.

De kijkcijfers vertellen dan ook slechts een deel van het verhaal. Sinds 2013 werden de uitzendingen van Zomergastenook steeds intensiever besproken op sociale media. Tijdens en direct na de uitzending ontstonden uitgebreide gesprekken, vooral op X. Opvallende uitspraken, televisiefragmenten en interviewmomenten werden vrijwel direct gedeeld, becommentarieerd en van nieuwe betekenis voorzien.

Mijn jaarlijkse analyses laten zien dat ook de aard van het online gesprek veranderde. In de eerste jaren draaiden reacties vooral om de kwaliteit van de interviewer, de gekozen televisiefragmenten en de gast. Later verschoof de aandacht steeds vaker naar politieke standpunten, maatschappelijke controverses of één opvallend citaat. Sociale media versterkten daarmee de neiging om een gesprek van drie uur terug te brengen tot enkele korte fragmenten.

Daardoor ontstond een opvallende paradox. Het lineaire bereik nam geleidelijk af, terwijl de online zichtbaarheid juist groeide. Een uitzending kon relatief weinig televisiekijkers trekken en tegelijk dagenlang onderwerp van gesprek zijn op sociale media, nieuwssites en in podcasts. Kijkcijfers en maatschappelijke impact begonnen daarmee steeds verder uit elkaar te lopen.

Een nieuwe generatie interviewers
Na Wilfried de Jong kreeg Janine Abbring vanaf 2017 de presentatie in handen. Haar stijl werd door veel televisierecensenten geprezen vanwege de combinatie van grondige voorbereiding, empathie en scherpe vervolgvragen. Ze stelde zichzelf zelden centraal en liet haar gasten uitgebreid uitspreken zonder de kritische afstand te verliezen. Daarmee sloot zij aan bij de traditie van Peter van Ingen, maar met een eigentijdse journalistieke aanpak.

In 2023 nam Theo Maassen het stokje over. Zijn benoeming verraste velen. Als cabaretier stond hij bekend om zijn directe stijl en scherpe humor. Zijn gesprekken riepen uiteenlopende reacties op. Sommigen prezen de spontaniteit en persoonlijke toon, anderen vonden dat hij soms te nadrukkelijk aanwezig was als interviewer.

Voor het seizoen van 2025 werd Maassen aanvankelijk opnieuw aangekondigd als presentator. Kort voor de start besloot de VPRO de samenwerking echter op te schorten na berichtgeving over beschuldigingen van huiselijk geweld. In plaats van één vaste presentator koos de omroep dat jaar voor een reeks wisselende interviewers, onder wie eerdere presentatoren van Zomergasten. Daarmee week het programma voor het eerst in zijn geschiedenis af van het principe van één vaste interviewer per seizoen.

Voor wat later het voorlaatste seizoen bleek te zijn, werd de Vlaamse schrijfster Griet Op de Beeck benoemd tot presentator. Kort na haar benoeming maakte de VPRO bekend dat Zomergasten zou stoppen. Het laatste seizoen, dat op zondag 26 juli begint, wordt gepresenteerd door Janine Abbring.

Representatie en de veranderende gastenlijst
Ook de samenstelling van de gasten veranderde. Waar in de beginjaren vooral schrijvers, kunstenaars en wetenschappers aanschoven, koos de redactie vanaf het midden van de jaren 2010 nadrukkelijker voor een bredere vertegenwoordiging van de samenleving. Er kwamen meer vrouwelijke gasten, meer makers met uiteenlopende culturele achtergronden en meer vertegenwoordigers uit de journalistiek, politiek, sport, wetenschap en het ondernemerschap.

Voorstanders zagen daarin een logische ontwikkeling die beter aansloot bij een diverse samenleving. Critici vonden juist dat de redactie steeds vaker koos voor gasten die pasten binnen een specifieke culturele of politieke voorkeur. Daarmee ontstond een discussie die in de eerste vijfentwintig jaar nauwelijks had gespeeld: vertegenwoordigde Zomergasten nog het brede publieke debat, of vooral de wereld van de VPRO?

De beschikbare gegevens bieden geen objectief antwoord op die vraag. Wel werd duidelijk dat de keuze van gasten steeds vaker onderwerp van debat werd, nog voordat de uitzending had plaatsgevonden.

De uitzending met Mark Rutte in 2016 draaide niet alleen om zijn persoonlijke fragmenten, maar ook om zijn onderscheid tussen een multiculturele en een ‘multimorele’ samenleving. Zijn uitspraken werden uitgebreid besproken in de media en vormden dagenlang onderwerp van debat.

De uitzending met Eberhard van der Laan in 2017 kreeg na zijn overlijden de status van een persoonlijk en politiek testament. Zijn gesprek over verantwoordelijkheid, ziekte en burgerschap werd achteraf anders gelezen dan op de avond van de uitzending.

Ook de uitzending met Femke Halsema in 2019, inmiddels burgemeester van Amsterdam, draaide om vrijheid, macht, burgerschap en publieke verantwoordelijkheid. Net als bij eerdere politieke gasten liepen de reacties uiteen van bewondering tot kritiek.

De uitzending met oorlogsfotograaf Sakir Khader in 2024 liet misschien wel het scherpst zien hoe het medialandschap was veranderd. Hoewel de uitzending weinig televisiekijkers trok, leidde zij online tot uitgebreide discussies en veel journalistieke aandacht. Daarmee werd opnieuw zichtbaar dat maatschappelijke impact zich steeds minder liet aflezen aan de lineaire kijkcijfers.

De schaduw van Ayaan Hirsi Ali
Hoewel de uitzending met Ayaan Hirsi Ali al in 2004 plaatsvond, kreeg zij in de jaren daarna een bijna mythische status binnen de geschiedenis van Zomergasten. Niet alleen vanwege het gesprek zelf, maar vooral door wat zich ervoor, tijdens en erna afspeelde.

Hirsi Ali verscheen enkele maanden voordat Theo van Gogh op 2 november 2004 werd vermoord. Tijdens haar uitzending koos zij voor het vertonen van Submission, de korte film die zij samen met Van Gogh had gemaakt en waarin teksten uit de Koran werden gecombineerd met beelden van mishandelde vrouwen. Al vóór de uitzending was duidelijk dat de film veel emoties opriep en dat er veiligheidsrisico’s bestonden. Volgens latere reconstructies van NRC leidde dat binnen de redactie tot stevige discussies. Moest de film integraal worden uitgezonden? Was het verantwoord om de uitzending live te laten plaatsvinden? En hoe moest de redactie omgaan met mogelijke bedreigingen?

De uitzending ging uiteindelijk door zoals gepland. Voor de kijker leek het een reguliere aflevering van Zomergasten, maar achter de schermen was de spanning groot. Medewerkers maakten zich zorgen over de veiligheid van de gasten, de presentator en het publiek. Sommige betrokkenen vonden achteraf dat de risico’s waren onderschat, terwijl anderen meenden dat een publieke omroep zich niet door dreiging moest laten leiden. Die verschillen van inzicht bleven nog jaren doorwerken.

De moord op Theo van Gogh, enkele maanden later, gaf de uitzending een betekenis die niemand tijdens de opname had kunnen voorzien. Achteraf werd zij niet alleen bekeken als een persoonlijk gesprek met Ayaan Hirsi Ali, maar ook als een document uit de periode vlak vóór een gebeurtenis die het Nederlandse debat over islam, vrijheid van meningsuiting en veiligheid blijvend zou veranderen.

Ruim tien jaar later kwam de uitzending opnieuw in de belangstelling. In 2015 beschreef NRC hoe oud-redacteuren en programmamakers nog altijd verschillend terugkeken op de keuzes die destijds waren gemaakt.

Elitair of onmisbaar?
Vanaf ongeveer 2020 verschoof het debat steeds vaker van afzonderlijke uitzendingen naar het bestaansrecht van het programma zelf.

Voorstanders zagen Zomergasten als een van de weinige televisieprogramma’s waarin nog ruimte was voor lange gesprekken, twijfel en intellectuele verdieping. Volgens hen vervulde het programma daarmee een publieke taak die commerciële media nauwelijks nog boden.

Critici gebruikten juist woorden als elitair, grachtengordel en linkse hobby. Volgens hen sprak het programma nog slechts een kleine groep hoogopgeleide kijkers aan en verloor het daardoor zijn maatschappelijke legitimiteit.

Opvallend genoeg gingen beide kampen uit van dezelfde observatie: het lineaire kijkerspubliek werd kleiner. Over de verklaring daarvan verschilden de meningen. Sommigen wezen op veranderend mediagebruik, anderen op redactionele keuzes of de samenstelling van de gasten. De beschikbare gegevens laten wel een dalende trend in kijkcijfers zien, maar bieden geen eenduidig bewijs voor één specifieke oorzaak.

Tijdens de coronapandemie kreeg Zomergasten tijdelijk een andere betekenis. Terwijl een groot deel van het openbare leven stilviel, boden de lange televisiegesprekken veel kijkers ruimte voor verdieping en reflectie. Tegelijk zette de digitalisering van het mediagebruik verder door. Thuiswerken, videobellen, streaming en podcasts werden voor veel mensen onderdeel van het dagelijks leven. Ook voor Zomergasten betekende dit dat de maatschappelijke context opnieuw veranderde, zonder dat het format wezenlijk werd aangepast.

Het einde van een instituut
In december 2025 maakte de VPRO bekend dat Zomergasten na 37 jaar zou stoppen. Volgens de omroep speelden de aangekondigde bezuinigingen op de publieke omroep daarbij een doorslaggevende rol.

Vrijwel onmiddellijk ontstond een nieuw debat. Voor sommigen betekende het einde het verdwijnen van een van de laatste plekken op televisie waar tijd en verdieping centraal stonden. Anderen zagen de beslissing als het logische einde van een programma dat zijn maatschappelijke functie had verloren. Opvallend was dat vrijwel iedereen zijn eigen analyse projecteerde op dezelfde gebeurtenis. Voor de een vormde het einde een bewijs van verschraling van de publieke omroep, voor de ander een noodzakelijke aanpassing aan veranderd kijkgedrag.

Een instituut in een veranderende samenleving
Terugkijkend veranderde Zomergasten tussen 2015 en 2026 minder dan vaak wordt gedacht. De kern van het format bleef vrijwel intact: één gast, één interviewer en televisiefragmenten als uitgangspunt voor een lang gesprek. Wat ingrijpend veranderde, was de samenleving waarin dat gesprek plaatsvond.

De overgang van lineaire televisie naar streaming, podcasts en sociale media, de versnelling van het publieke debat en de toenemende politieke polarisatie maakten het steeds moeilijker om een programma te beoordelen op zijn eigen voorwaarden. Waar Zomergasten ooit werd besproken als televisieprogramma, werd het steeds vaker beoordeeld als cultureel en politiek symbool.

Daarmee veranderde ook de aard van het debat. In de eerste vijfentwintig jaar ging de discussie vooral over de kwaliteit van de gesprekken, de presentatoren en de gasten. In de laatste twaalf jaar draaide zij steeds vaker om een fundamentelere vraag: is er in een versnipperd medialandschap nog plaats voor een programma dat drie uur lang kiest voor context, nuance en aandacht?

Bronnen

• Beeld & Geluid. (z.d.). Zomergasten. Schatkamer Beeld & Geluid.
• Jongepier, F. (2016). De ‘multiculturele’ versus de ‘multimorele’ samenleving – Rutte in Zomergasten.
• Nipkowjury. (2014). Ere Zilveren Nipkowschijf voor Zomergasten. Stichting Nipkow.
• NRC Handelsblad. (2015). Makers Zomergasten ruziën over Submission.
• Rephrase Magazine. (2025). Zonder publieke omroep verdwijnt een groot deel van onze cultuur.
• Spreekbuis. (2024). Zomergasten is de weg kwijt.
• preekbuis. (2025). VPRO stopt na 37 jaar met Zomergasten.
• Spreekbuis. (2025). Tina Nijkamp: Zomergasten verdwijnt vooral door redactioneel falen.