Gisteravond organiseerde De Balie in Amsterdam, in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam en Uitgeverij Balans, het programma “Wat is nou waar? De waarde van de waarheid in verscheurde tijden”.
Wat je voor waar houdt, doet ertoe. Maar wat is nou waarheid? Een avond over waarom je je als individu staande moet houden in een post-truthwereld.
Het post-truthtijdperk is al vaak aangekondigd, maar lijkt nu echt aangebroken. Desinformatie en polarisatie maken onze gedeelde werkelijkheid steeds kleiner. Terwijl mensen zich terugtrekken in echokamers, raakt de waarheid verder uit zicht. Niet bij ons, dan in ieder geval bij de ander.
Maar wat je voor waar houdt, doet ertoe, zo betogen hoogleraren filosofie Rik Peels en Jeroen de Ridder in hun recent gepubliceerde boek Wat is nou waar? Hierin bieden ze handvatten om je als individu staande te houden in een post-truthwereld.
Gisteravond ging programmamaker en moderator Veronica Baas met de auteurs in gesprek over waarom je je als individu aan de waarheid zou moeten committeren – en hoe je dat vervolgens kunt doen. Naast de auteurs schoven ook Floor Rusman (columnist NRC), Alyt Damstra (bijzonder hoogleraar kennis en strategische beleidsadvisering) en Laurens Verhagen (techjournalist bij de Volkskrant) aan tafel als gastsprekers. Een avond over zelfkennis, vertrouwen in de wetenschap, mediawijsheid en de waarde van de waarheid.
Wat is nou waar? van Peels en De Ridder is een filosofisch-praktisch boek dat mensen wil helpen helder te denken in een tijd van verwarring, desinformatie en polarisatie. In een wereld waarin nepnieuws, sociale media en wantrouwen in experts de norm lijken te worden, bieden de auteurs geen nieuwe waarheden, maar zeven denkregels die helpen om beter en bewuster met informatie om te gaan.
De kern van het boek is dat ons denken vaak minder rationeel is dan we geloven. We worden gestuurd door vooroordelen, groepsdruk en emoties. Daarom is het essentieel om jezelf als denker serieus te nemen: durven twijfelen, je mening kunnen herzien, kritisch leren vertrouwen en actief op zoek gaan naar andere perspectieven. Ook pleiten de auteurs ervoor om verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen oordeelsvorming, zonder te vervallen in zelfgenoegzaamheid of cynisme. Soms betekent dat: experts vertrouwen. Soms betekent dat: minder nieuws volgen. In alle gevallen vraagt het om moed, nuance en openheid.
De belangrijkste conclusie van het boek is dat waarheidsvinding geen individuele luxe is, maar een maatschappelijke plicht. Denken is relationeel: het vraagt om dialoog, twijfel en kritische betrokkenheid. In plaats van de wereld te versimpelen tot goed versus fout, roepen de auteurs op tot intellectueel burgerschap waarin ruimte is voor complexiteit, veranderlijkheid en gezamenlijk zoeken. In een tijd waarin iedereen zendt, nodigen Peels en De Ridder uit tot luisteren – ook naar jezelf.
Het boek is wat mij betreft helder, zorgvuldig en goed geschreven, met veel voorbeelden uit de praktijk. Eerder deze week schreef ik al een eerste reflectie op het boek, waarin ik stelde dat de zoektocht naar de waarheid niet neutraal is. Het boek legt de verantwoordelijkheid voor waarheid vooral bij het individu. Maar in een samenleving waarin algoritmes, mediaframes en machtsstructuren onze kijk op de werkelijkheid vormen, is dat maar een deel van het verhaal. Denken is niet vrij zwevend. Het is ingebed in cultuur, in technologie, in instituties.
Wat is nou waar? is een goed en belangrijk begin. Maar als we de vraag naar waarheid serieus nemen, dan begint het denken pas echt waar het boek eindigt: in de complexiteit van macht, taal, context en samenleving. Daarover hoopte ik gisteravond meer te horen.
Een deel van de vragen die ik had, werd beantwoord. Vooral de toelichting op de relatie tussen het zoeken naar feiten (wetenschap), de interpretatie van de feiten (onderzoeks- en adviesorganen die de overheid gevraagd en ongevraagd adviseren) en het morele oordeel over de feiten (politiek), die met name door Floor Rusman en Alyt Damstra ter tafel werd gebracht, vond ik een waardevolle aanvulling op het boek. Ook de discussie over de invloed van media – en dan met name de huidige ontwikkelingen op het gebied van synthetische media (denk aan generatieve AI van tekst tot beeld en geluid) op de waarheidsvinding – vond ik een belangrijke aanvulling.
Rik Peels en Jeroen de Ridder waren scherp en humoristisch. Wat ik eerlijk gezegd jammer vond, is dat het niet tot een echt gesprek is gekomen, maar vooral bleef hangen in een avond vol losse vragen en antwoorden. Met een goede moderatie had daar mijns inziens meer in gezeten. Maar desalniettemin: een mooie avond over een belangrijk onderwerp. Zeker in deze tijden.
3 reacties
Zie ook de reacties op LinkedIn:
https://www.linkedin.com/posts/mderksen_filosofie-waarheid-activity-7313788925309771776-Ujn1
Nog even kort terug naar de toelichting op de drie lagen feiten, interpretatie en moraal:
Floor Rusman en Alyt Damstra bespraken tijdens de bijeenkomst het onderscheid tussen feiten, interpretatie en moraal. Volgens Floor bestaat het publieke debat uit drie lagen. Eerst zijn er de feiten: gegevens of observaties over hoe iets is. Daarna volgt de interpretatie: hoe mensen die feiten begrijpen, uitleggen of duiden. Tot slot is er de morele laag: het oordeel over wat goed, eerlijk of rechtvaardig is.
In haar bijdrage gaf Floor aan dat veel discussies blijven steken in de eerste twee lagen. Mensen praten langs elkaar heen omdat ze het niet eens worden over de feiten of omdat ze dezelfde feiten anders interpreteren. Daardoor komt het gesprek over de morele vragen vaak niet op gang. Ze gaf als voorbeeld de coronatijd, waarin veel werd gepraat over cijfers en maatregelen, maar minder over de achterliggende keuzes: wat mag een maatregel kosten, voor wie zijn we verantwoordelijk, en wat is proportioneel?
Alyt Damstra trok deze driedeling door naar de politiek. Ook daar begint beleid met feiten, vaak gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek of advies. Maar ook in de politiek moeten die feiten worden geïnterpreteerd. En ook daar spelen morele keuzes een rol, bijvoorbeeld bij het bepalen van prioriteiten of het kiezen tussen belangen. Alyt benadrukte dat deze drie lagen niet los van elkaar staan. Ze pleitte ervoor om duidelijker te maken hoe feiten worden gebruikt, hoe interpretaties tot stand komen en welke morele overwegingen daarin meespelen.
Beide sprekers wezen erop dat het ontbreken van dit onderscheid tot verwarring en wantrouwen kan leiden. Als interpretaties als feiten worden gepresenteerd, of morele keuzes worden verhuld als objectieve besluiten, raken mensen het zicht kwijt op wat er eigenlijk besloten wordt en waarom. Door de drie lagen uit elkaar te houden, wordt het mogelijk om beter te begrijpen waar meningsverschillen vandaan komen en om zorgvuldiger tot oordelen of beleid te komen.
Tijdens de bijeenkomst kwam ook de rol van digitale media aan bod, met speciale aandacht voor kunstmatige intelligentie en synthetische media. Techjournalist Laurens Verhagen vertelde hoe AI, en met name grote taalmodellen zoals ChatGPT, steeds vaker worden gebruikt om informatie op te zoeken, vragen te stellen en zelfs gesprekken te voeren. Hij legde uit dat deze systemen werken op basis van waarschijnlijkheid: ze voorspellen welk woord het meest logisch volgt in een zin, zonder dat ze begrijpen wat ze zeggen. Daardoor kunnen ze overtuigend klinken, maar toch onjuiste of verzonnen informatie geven.
Een belangrijk punt dat werd besproken is dat AI-systemen steeds vaker worden gebruikt als bron van kennis, terwijl ze in feite niet nagaan of iets waar is. Dit kan ertoe leiden dat onjuiste informatie zich snel verspreidt, zeker als mensen de antwoorden van AI blind vertrouwen. Wat het ingewikkeld maakt, is dat AI vaak net voldoende klopt om geloofwaardig te lijken, maar af en toe uitschiet naar iets dat volledig fout is. Daardoor wordt het lastig om onderscheid te maken tussen betrouwbare en onbetrouwbare inhoud.
Naast teksten gaat het in toenemende mate ook over beelden, video’s en audio. Deze synthetische media zijn soms niet van echt te onderscheiden. Dat maakt het steeds moeilijker om te controleren of iets wat je ziet of hoort ook daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. De vrees werd uitgesproken dat het internet in toenemende mate gevuld raakt met automatisch gegenereerde inhoud, die weer wordt hergebruikt en versterkt door andere systemen. Dit kan ertoe leiden dat feiten en verzinsels steeds meer door elkaar gaan lopen.
Tot slot werd besproken dat er Europese wetgeving in ontwikkeling is om platformen verantwoordelijk te maken voor de verspreiding van desinformatie. Maar de effectiviteit daarvan moet nog blijken. Zowel Verhagen als Alyt Damstra benadrukten dat transparantie, toezicht en een kritische houding van gebruikers essentieel zijn om grip te houden op wat waar is in een informatieomgeving die voortdurend verandert.