De kernboodschap van Wat is nou waar? is dat waarheid ertoe doet, dat niet alle meningen gelijkwaardig zijn en dat kritisch, bewust denken een publieke verantwoordelijkheid is. Peels en De Ridder bieden geen kant-en-klare waarheden, maar zeven denkregels die uitnodigen tot zelfreflectie, intellectuele moed en nuance – op persoonlijk niveau, binnen je eigen kring en in relatie tot de wereld. Ze laten zien hoe je je denkpatronen leert herkennen, andere perspectieven opzoekt, twijfel organiseert en leert vertrouwen op expertise. Ook pleiten ze voor minder nieuwsconsumptie en meer focus op context en lange lijnen. Ze sluiten af met de conclusie dat in tijden van verwarring helder denken een noodzaak is. Dat vraagt om moed, bescheidenheid en de wil om te blijven leren. Alleen zo kunnen we als burgers bijdragen aan een open en veerkrachtige democratische samenleving.

Peels en De Ridder bouwen hun betoog op rond klassieke filosofische uitgangspunten: waarheid bestaat, redelijkheid is mogelijk, en wie zich oefent in zelfkritiek en reflectie komt dichter bij wat klopt. Hun pleidooi is helder: wie zichzelf wil wapenen tegen desinformatie en manipulatie, moet leren twijfelen, zijn bronnen kritisch kiezen en durven zeggen: “Ik weet het (nog) niet.” Het is een wijs en ethisch pleidooi, gebaseerd op wetenschappelijke inzichten én persoonlijke integriteit.

Maar precies in die heldere toon schuilt ook de beperking van het boek. De zoektocht naar waarheid wordt gepresenteerd als een persoonlijke verantwoordelijkheid, een oefening in denken die losstaat van macht, cultuur of identiteit. Natuurlijk erkennen de auteurs dat context ertoe doet. Ze schrijven over sociale bubbels, over framing in de media, over het belang van perspectief. Toch blijft het fundament hun klassieke, bijna stoïcijnse overtuiging: wie goed denkt, komt verder.

Daarmee missen ze iets fundamenteels. Want waarheid is niet alleen een cognitief doel, het is ook een sociaal spel. Wie gehoord wordt als betrouwbare bron, wie toegang heeft tot kennis, wie serieus genomen wordt in het publieke debat – dat is niet alleen een kwestie van argumenten, maar ook van sociale positie, culturele legitimiteit en macht. Filosofen als Foucault, Arendt of Fricker hebben dat scherp blootgelegd: kennis en waarheid zijn niet alleen logisch, maar ook relationeel en politiek.

Die spanning zie je terug in het taalgebruik van het boek. Termen als “kritisch vertrouwen”, “ontbubbelen” of “intellectuele moed” zijn meer dan adviezen; ze zijn morele idealen. Ze suggereren dat wie daaraan voldoet, een betere denker – en misschien zelfs een beter mens – is. Maar wat als je, door je achtergrond of ervaring, helemaal geen toegang hébt tot het type reflectie dat zij voorstellen? Wat als je in een context leeft waarin je stem structureel niet gehoord wordt, je bronnen niet erkend worden, je twijfel niet serieus genomen wordt?

Het boek schuift de verantwoordelijkheid voor waarheid vooral bij het individu. Maar in een samenleving waarin algoritmes, mediaframes en machtsstructuren onze kijk op de werkelijkheid vormen, is dat maar een deel van het verhaal. Denken is niet vrij zwevend. Het is ingebed in cultuur, in technologie, in instituties. Wie helder wil denken, moet dus ook kritisch zijn op de voorwaarden van het denken zelf.

Peels en De Ridder bieden daarvoor weinig reflectie. Ze benoemen wel de rol van taal en framing, maar nemen hun eigen taalgebruik nauwelijks onder de loep. Hun definitie van waarheid – “overeenstemming met de werkelijkheid” – wordt gepresenteerd als vanzelfsprekend. Maar filosofisch is daar al decennia debat over. Is waarheid universeel of altijd contextueel? En wie bepaalt eigenlijk wat ‘de werkelijkheid’ is, in een samenleving waar ervaringen radicaal uiteenlopen?

Toch is Wat is nou waar? wat mij betreft een belangrijk boek. Juist omdat het de poging doet om redelijkheid en nuance weer ruimte te geven. Het is een boek dat je uitdaagt om na te denken over je eigen aannames, je informatiegedrag, je bronnen. Het is eerlijk over twijfel en kwetsbaarheid. En het durft te zeggen: denken is werk. Denken is traag. Denken vraagt moed.

Maar wie echt wil nadenken over wat waar is, zal ook verder moeten denken dan dit boek. Over de politieke economie van kennis. Over wie mag spreken en wie gehoord wordt. Over hoe waarheid soms moet worden bevochten, niet alleen met argumenten, maar ook met solidariteit, conflict en verbeeldingskracht. Want soms komt de waarheid niet vanzelf aan het licht. Je moet er samen voor opkomen – door elkaar te steunen, door tegenwicht te bieden aan wat als ‘normaal’ geldt, en door je voor te stellen dat het ook anders kan.

Wat is nou waar? is een goed en belangrijk begin. Maar als we de vraag naar waarheid serieus nemen, dan begint het denken pas echt waar het boek eindigt: in de complexiteit van macht, taal, context en samenleving.

Ik zie uit naar het debat in De Balie morgenavond, met naast de auteurs ook Floor Rusman (columnist NRC), Laurens Verhagen (techjournalist de Volkskrant) en Alyt Damstra (bijzonder hoogleraar Kennis en Strategische Beleidsadvisering).

Verder lezen en luisteren:

• De extremist en de wetenschapper; Hoe we radicalisering beter kunnen begrijpen (video) (Oratie prof.dr. Rik Peels)
• Informatie als wapen. Zin en onzin over desinformatie, propaganda en een naderende ‘infocalyps’ (video) (Oratie prof.dr.ir. Jeroen de Ridder)
• Jeroen de Ridder en Reinout van Asbeck over boek ‘Wat is nou waar?’ (Smaakmakers, NPO1)
• Hoe kun je de kans vergroten dat je opvattingen waar zijn? (NRC)
• Deze zeven denkregels helpen je erachter te komen: wat is waar? (Trouw)