Eerlijk gezegd had ik nog nooit van Wolter Bos en zijn werk over fenomenologie en waarneming gehoord. In het kader van de boekenclub waar ik aan deelneem, las ik de afgelopen week zijn al wat oudere boekje ‘Waarnemen. Wat een vreugde!’ Eigenlijk mag het nauwelijks de naam ‘boekje’ dragen; je leest het binnen een uur. Het voelt eerder als een lange, beschouwende blog waarin Bos de lezer in negen korte verhalen meeneemt in aandachtig kijken en de betekenis van waarnemen.
Wolter Bos (1950) is een Nederlandse bioloog, fenomenoloog en docent die zich bezighoudt met aandachtige waarneming van natuur en landschap. Zijn werk sluit aan bij de fenomenologische benadering van Johann Wolfgang von Goethe en is beïnvloed door het antroposofische denken van Rudolf Steiner. Fenomenologie is een benadering waarbij verschijnselen eerst aandachtig worden waargenomen voordat ze direct worden verklaard of beoordeeld. In Waarnemen – wat een vreugde! onderzoekt Bos hoe zo’n vorm van aandachtig kijken kan functioneren als een eigen vorm van kennis en als basis voor een andere relatie tussen mens en wereld.
Bos plaatst zijn visie nadrukkelijk in de traditie van drie denkers: Goethe, Schiller en Steiner. Van Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) neemt hij het idee over dat nauwkeurige waarneming van natuurverschijnselen een eigen vorm van kennis kan opleveren. Goethe probeerde in planten, kleuren en natuurlijke vormen wetmatigheden te herkennen zonder deze direct terug te brengen tot abstracte theorieën. Friedrich Schiller (1759–1805) vormde daarbij een belangrijke gesprekspartner. Waar Goethe vooral vanuit ervaring en observatie werkte, benadrukte Schiller het belang van denken, begripsvorming en reflectie. Hun discussie over de verhouding tussen waarneming en idee vormt een belangrijk uitgangspunt in het boek. Rudolf Steiner (1861–1925) bouwde later voort op deze ideeën en verbond ze met een bredere geesteswetenschappelijke en pedagogische visie. Bos sluit daarbij aan, vooral waar hij waarneming beschrijft als een proces waarin mens, natuur en betekenis met elkaar verbonden raken.
De centrale gedachte van het boekje is dat waarnemen in de moderne samenleving vaak ondergeschikt is geraakt aan denken en verklaren. Volgens Bos wordt kijken meestal ingezet om theorieën te ondersteunen of informatie te verzamelen, terwijl aandachtige waarneming ook op zichzelf waarde heeft. Hij beschrijft waarnemen als een oefening waarbij interpretaties tijdelijk worden uitgesteld, zodat verschijnselen eerst zo precies mogelijk tegemoet kunnen worden getreden.
Bos werkt dit uit aan de hand van concrete situaties uit het dagelijks leven en de natuur. Zo beschrijft hij hoe hij een braamstruik observeert en daarbij niet alleen kleur, vorm en ontwikkeling van de vruchten opmerkt, maar ook een gevoel van betrokkenheid ervaart. In een ander voorbeeld blijkt een vermeend stuk hout op een bospad uiteindelijk een havik te zijn. Daarmee laat hij zien hoe snelle interpretaties het kijken kunnen afsluiten voordat een situatie werkelijk is onderzocht. Volgens Bos ontstaat juist door aandachtig waarnemen ruimte voor verwondering, concentratie en een andere verhouding tot de omgeving.
Een belangrijk begrip in het boek is ‘verandermacht’: het idee dat aandachtige waarneming invloed kan hebben op degene die waarneemt. Bos beschrijft waarneming als een wederkerig proces. Indrukken worden volgens hem niet alleen ontvangen, maar ook innerlijk verwerkt en teruggegeven in de vorm van aandacht, reflectie en verwoording. Bij een beschrijving van water dat over een met mos begroeide rotswand stroomt, probeert hij bijvoorbeeld niet alleen vast te leggen wat hij ziet, maar ook de samenhang van licht, vocht en beweging onder woorden te brengen. In een ander voorbeeld merkt hij hoe het kijken naar hoge sparren invloed heeft op zijn eigen lichaamshouding: hij gaat vanzelf rechter lopen. Zulke ervaringen gebruikt Bos om duidelijk te maken dat waarnemen volgens hem zowel de kijk op de wereld als de houding van de waarnemer kan veranderen.
Naast natuurwaarneming bespreekt Bos ook het onderwijs. In aansluiting op de vrijeschoolpedagogie pleit hij voor een werkwijze waarin eerst wordt gekeken en beleefd, waarna begripsvorming pas later volgt. Volgens hem kan deze volgorde helpen om kennis sterker te verbinden met ervaring en aandacht.
De belangrijkste conclusie van het boek is dat waarnemen en denken elkaar niet hoeven uit te sluiten, maar elkaar kunnen aanvullen. Waarneming levert volgens Bos concrete inhoud en betrokkenheid, terwijl denken helpt om samenhang en betekenis te formuleren. Daarmee presenteert hij aandachtig kijken niet alleen als een methode van observatie, maar ook als een oefening in aanwezigheid en relatievorming. Een heel aardig boekje en voor mij ook een mooie aanvulling op mijn blogs over anders kijken.
Bronnen
- Bos, W. (2020). Waarnemen – wat een vreugde! Amsterdam: Uitgeverij Pentagon.
- Bos, W. (z.d.). Verrijk je leven met fenomenologie. Odin.
- Verbij, A. (2010, 22 mei). Goethe en Schiller: een kwestie van chemie. Trouw.
