Sagan maakt duidelijk dat wetenschap geen verzameling feiten is, maar een manier van denken. Mensen zijn van nature vatbaar voor denkfouten, zoals het herkennen van patronen die er niet zijn. Hij illustreert dit met historische voorbeelden, zoals de vermeende ‘kanalen’ op Mars en de ‘Face on Mars’, die later beide het resultaat bleken van interpretatiefouten. Zulke voorbeelden laten zien hoe overtuigingen kunnen ontstaan zonder solide bewijs.

Volgens Sagan ontstaat pseudowetenschap vooral waar kennis ontbreekt of moeilijk toegankelijk is. Ideeën als astrologie, UFO-bezoeken of paranormale genezing bieden eenvoudige verklaringen en sluiten aan bij menselijke behoeften aan controle en betekenis. Ze onderscheiden zich van wetenschap doordat ze niet toetsbaar zijn en zich onttrekken aan kritische weerlegging.

Om hiertegen bestand te zijn, introduceert Sagan de ‘baloney detection kit’: een praktische methode om claims te beoordelen. Die bestaat uit denkregels zoals het zoeken naar onafhankelijk bewijs, het vergelijken van alternatieve verklaringen, het onderscheiden van correlatie en causaliteit en het wantrouwen van argumenten die vooral leunen op autoriteit. Hypotheses moeten zo worden geformuleerd dat ze weerlegd kunnen worden. Daarmee wordt kritisch denken een concrete vaardigheid. Sagan onderstreept het belang hiervan door te wijzen op de hoge mate van wetenschappelijke ongeletterdheid in de Verenigde Staten, die hij op ongeveer 95 procent schat, terwijl burgers tegelijkertijd afhankelijk zijn van wetenschap voor belangrijke maatschappelijke beslissingen.

De waarde van wetenschap blijkt onder meer uit haar historische impact. Sagan laat zien dat de levensverwachting steeg van circa 20 tot 30 jaar in pre-industriële samenlevingen naar 70 à 80 jaar in de twintigste eeuw. Deze ontwikkeling hangt samen met medische en hygiënische doorbraken zoals vaccinaties, antibiotica en de kiemtheorie. Tegelijk benadrukt hij dat wetenschap geen moreel kompas is. Toepassingen zoals kernwapens en milieuschade laten zien dat kennis ook verkeerd kan worden gebruikt. Juist daarom is een breed begrip van wetenschap noodzakelijk.

In een vaak aangehaalde passage schetst Sagan een toekomstbeeld waarin de kloof tussen technologische afhankelijkheid en begrip verder groeit. Economische en technologische macht raakt geconcentreerd, terwijl burgers moeite hebben om complexe systemen te doorgronden. Het publieke debat verschraalt en het wordt moeilijker om onderscheid te maken tussen wat waar is en wat slechts overtuigend klinkt. In zo’n context kan de aantrekkingskracht van pseudowetenschap en bijgeloof toenemen en groeit de kwetsbaarheid voor misinformatie. Dit citaat van Sagan wordt de laatste tijd vaker aangehaald in de media en vaak als opvallend actueel geïnterpreteerd in het licht van huidige ontwikkelingen.

“I have a foreboding of an America in my children’s or grandchildren’s time — when the United States is a service and information economy; when nearly all the manufacturing industries have slipped away to other countries; when awesome technological powers are in the hands of a very few, and no one representing the public interest can even grasp the issues; when the people have lost the ability to set their own agendas or knowledgeably question those in authority; when, clutching our crystals and nervously consulting our horoscopes, our critical faculties in decline, unable to distinguish between what feels good and what’s true, we slide, almost without noticing, back into superstition and darkness…

The dumbing down of American is most evident in the slow decay of substantive content in the enormously influential media, the 30 second sound bites (now down to 10 seconds or less), lowest common denominator programming, credulous presentations on pseudoscience and superstition, but especially a kind of celebration of ignorance”

Sagan concludeert dat een samenleving die afhankelijk is van wetenschap maar deze niet begrijpt, kwetsbaar wordt voor misleiding en slechte besluitvorming. Democratie vraagt om burgers die claims kunnen beoordelen en geïnformeerde keuzes maken.

We zijn sterk afhankelijk van wetenschap en technologie, maar begrijpen die vaak slechts beperkt. Dat maakt het moeilijker om onderscheid te maken tussen wat klopt en wat alleen overtuigend klinkt. Zeker in een tijd waarin AI en sociale media ons continu blootstellen aan grote hoeveelheden (mis)informatie, wordt dat probleem alleen maar urgenter. Kritisch denken is daarom een noodzakelijke vaardigheid voor iedereen. Het vraagt dat je blijft doorvragen, bewijs weegt en bereid bent je oordeel bij te stellen. Tegelijk laat Sagan zien dat wetenschap niet alleen draait om feiten en bewijs, maar ook om nieuwsgierigheid. Juist door beter te begrijpen hoe de wereld werkt, wordt die niet simpeler, maar wel inzichtelijker.

Met dank aan Wouter van Noort voor de verwijzing naar dit citaat van Sagan.

Bronnen

• Sagan, C. (1995). The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark. Random House.
• Sagan, C. (1996, May 27). Carl Sagan — Charlie Rose Bekijk interview. Charlie Rose.
• IFLScience. (2024). In 1995 Carl Sagan made a prediction of America’s future — it’s now as relevant as ever.
• Open Culture. (2025). Carl Sagan predicts the decline of America: Unable to know what’s true.