In De opstand van de massamens (La rebelión de las masas) beschrijft Ortega hoe die wereld in zijn tijd sterk verandert. Door democratie, techniek en groeiende welvaart krijgen steeds meer mensen toegang tot kansen en mogelijkheden. Dat ziet hij als een belangrijke vooruitgang. Tegelijk merkt hij dat hierdoor een nieuw type mens opkomt: de “massamens”. Daarmee bedoelt hij geen sociale groep, maar een houding. De massamens is iemand die geen bijzondere eisen aan zichzelf stelt en het vanzelfsprekend vindt om te leven zoals iedereen. Hij neemt de wereld zoals die is, zonder zich af te vragen hoe die zo is geworden of wat zijn eigen rol daarin is.

Volgens Ortega ontstaat hier een probleem. De verworvenheden van de moderne samenleving — vrijheid, welvaart en kennis — worden als vanzelfsprekend ervaren, terwijl ze afhankelijk zijn van bepaalde culturele en morele voorwaarden. Als dat besef verdwijnt, komen die verworvenheden zelf onder druk te staan. In dat verband wijst Ortega ook op het belang van een bredere Europese cultuur. Daarmee bedoelt hij dat de vooruitgang in Europa niet zomaar uit de lucht is komen vallen, maar voortkomt uit een lange traditie van denken, debat, wetenschap en gedeelde waarden. Die culturele basis zorgt voor samenhang en richting. Als die achtergrond uit beeld raakt, blijft alleen het gebruik van verworvenheden over, zonder begrip van waar ze vandaan komen of hoe ze in stand blijven.

Naast deze analyse van de samenleving beschrijft Ortega ook hoe het is om mens te zijn. Daarvoor gebruikt hij de metafoor van de schipbreukeling (el náufrago). De mens is volgens hem als iemand die in open zee terechtkomt: er is geen vaste grond, geen vooraf gegeven route. We moeten steeds opnieuw kijken waar we zijn, wat er mogelijk is en welke richting we kiezen. Leven betekent kiezen.

Deze metafoor laat zien wat volgens Ortega de kern van het menselijk bestaan is: vrijheid en verantwoordelijkheid. We hebben mogelijkheden, maar we moeten zelf bepalen wat we daarmee doen. Dat vraagt om bewustzijn en inspanning.

Daarmee ontstaat een contrast met de massamens. Waar de schipbreukeling weet dat hij moet kiezen en richting moet zoeken, leeft de massamens alsof alles al geregeld is. Hij beweegt zich door de wereld zonder veel reflectie en zonder het gevoel dat hij zelf verantwoordelijkheid draagt voor de richting van zijn leven. Ortega suggereert dat hier een belangrijk probleem ligt: niet alleen in de samenleving, maar ook in hoe mensen zichzelf begrijpen.

De metafoor van de schipbreukeling kun je op twee manieren begrijpen. Op persoonlijk niveau gaat het over ieder mens die moet omgaan met onzekerheid en keuzes: je weet nooit precies waar je uitkomt, maar je moet wel zelf beslissen welke kant je opgaat. Tegelijk kun je het ook breder zien. Als in een samenleving gedeelde ideeën, waarden en richtlijnen minder duidelijk worden, lijkt het alsof iedereen een beetje “op open zee” zit. Mensen hebben dan minder houvast om keuzes te maken, omdat er minder gemeenschappelijke richting is. Ortega zegt dit niet altijd zo letterlijk, maar deze uitleg sluit wel aan bij zijn zorg dat de moderne wereld haar oriëntatie kan verliezen.

De kern van zijn betoog is dat de moderne samenleving een paradox laat zien. Aan de ene kant zijn er meer mogelijkheden dan ooit. Aan de andere kant ontbreekt het steeds vaker aan richting en zelfbeperking. Het probleem is dus niet dat er te weinig middelen zijn, maar dat het onduidelijk is wat we ermee moeten doen.

Tegelijk is Ortega’s analyse gebonden aan de tijd waarin hij schreef. Sommige van zijn aannames, bijvoorbeeld over de rol van Europa of de relatie tussen cultuur en techniek, zijn later anders uitgepakt. Ook is de massa van vandaag minder eenduidig: mensen willen tegelijk bij de groep horen en zich onderscheiden. Zijn werk geeft dus geen kant-en-klare antwoorden, maar helpt wel om dit soort spanningen te begrijpen.

Het werk van José Ortega y Gasset is misschien wel relevanter dan ooit. In discussies over democratie, publieke opinie en de rol van instituties zien we dezelfde vragen terugkeren: hoe houden we richting in een samenleving waarin steeds meer stemmen meetellen? En hoe verhoudt de wil van de meerderheid zich tot kennis, ervaring en de lange termijn?

In recente reflecties, zoals Ilja Leonard Pfeijffers Absolute democratie, wordt deze spanning verder onderzocht. Wat gebeurt er als de wil van de meerderheid geen grenzen meer accepteert? Vanuit Ortega’s perspectief kun je dat zien als een situatie waarin niet alleen richting ontbreekt, maar ook het besef dat richting nodig is. Dan gaat het niet meer alleen om het vinden van een koers, maar om de vraag of we nog erkennen dat koersbepaling zelf noodzakelijk is.

Bronnen

• Ortega y Gasset, J. (2010). La rebelión de las masas. (Origineel werk gepubliceerd in 1930).
• Ortega y Gasset, J. (2015). De opstand van de massamens (D. Boomsma, vert.). Lemniscaat. (Origineel werk gepubliceerd in 1930).
• Van der Heijden, C. (2010, 1 december). De massa zijn wij. De Groene Amsterdammer.
• Mulder, F. (2011, 23 mei). Zijn de jaren dertig terug? José Ortega y Gasset en de opstand van de massamens. Filosofie.nl.
• Bakker, J.-H. (2015). De opstand van de massamens [recensie]. Nexus Instituut.