Renske Leijten was zeventien jaar kamerlid voor de SP (van 2006 tot 2023) en bracht samen met Pieter Omtzigt en Farid Azarkan het toeslagenschandaal aan het rollen. In 2024 publiceerde ze het boek Leuker kunnen we het niet maken, over advocaat Eva González Pérez en de strijd tegen de Belastingdienst.

Leijten begon haar verhaal bij de politieke keuze in 2006 om kinderopvang niet als publieke voorziening te organiseren, maar als private markt. Tegelijkertijd werd de kinderopvangtoeslag ingevoerd om de kosten voor ouders te verlagen. De sector groeide snel en daarmee ook de uitgaven van de overheid. In de jaren na de financiële crisis verschoof het politieke klimaat. Bezuinigingen en fraudebestrijding kwamen centraal te staan. Breed in de politiek leefde het idee dat misbruik hard moest worden aangepakt.

Een belangrijk kantelpunt was de zogenoemde Bulgarenfraude. Hoewel de financiële omvang relatief beperkt was, had het incident grote politieke impact. In reactie daarop werden binnen verschillende overheidsdiensten teams gevormd om fraude aan te pakken. Bij de Belastingdienst leidde dit tot het Combiteam Aanpak Facilitators (CAF). Dit team werkte met risicoprofielen en datapatronen om mogelijke fraude te signaleren. In de praktijk betekende dit dat groepen ouders werden geselecteerd op basis van kenmerken, waarna toeslagen collectief werden stopgezet en teruggevorderd.

Leijten illustreerde de gevolgen met het verhaal van advocaat Eva González Pérez. Zij vertegenwoordigde ouders van een gastouderbureau waarvan alle klanten plots hun toeslag verloren en grote bedragen moesten terugbetalen. Toen zij bezwaar maakte en naar de rechter stapte, ontdekte zij via interne documenten dat deze ouders onderdeel waren van een CAF-onderzoek. Daarmee werd duidelijk dat de aanpak systematisch was en niet gebaseerd op individuele beoordeling.

Een belangrijke rol speelde de kwalificatie Opzet of Grove Schuld (OGS). Ouders die dit label kregen, werden als fraudeur behandeld. Zij verloren betalingsregelingen en moesten volledige bedragen terugbetalen, vaak zonder duidelijke uitleg. Ook werd deze kwalificatie gedeeld met andere instanties. Daarnaast hanteerde de Belastingdienst een zogenoemde alles-of-nietsbenadering: wanneer een klein deel van de administratie niet klopte, werd de volledige toeslag teruggevorderd.

Volgens Leijten kon deze werkwijze jarenlang doorgaan doordat signalen van problemen moeilijk doordrongen tot de politieke en bestuurlijke top. Interne waarschuwingen, juridische adviezen en klachten van burgers kregen weinig aandacht. Pas na jaren van Kamervragen, journalistiek onderzoek en rechtszaken kwam de omvang van het probleem naar voren. In 2020 concludeerde de parlementaire ondervragingscommissie in het rapport Ongekend onrecht dat de grondbeginselen van de rechtsstaat waren geschonden.

Ook over de hersteloperatie was Leijten kritisch. Na de val van het kabinet in 2021 besloot de regering tot een eerste compensatie van 30.000 euro voor gedupeerde ouders. Volgens haar maakte deze keuze de uitvoering complexer dan nodig. De herstelorganisatie werd ingericht als een nieuwe bureaucratie, terwijl volgens haar juist een eenvoudige en snelle afhandeling nodig was. Ze verwees naar een pilot waarin een klein team dossiers integraal behandelde en liet zien dat herstel ook anders georganiseerd kan worden.

In het gesprek met deelnemers ging Leijten verder in op de cultuur binnen overheid en politiek. Zij wees op hiërarchische structuren, sterke beheersingsdrang en een managementlaag die informatie filtert. Tegelijk benadrukte ze dat veel ambtenaren gemotiveerd zijn om hun werk goed te doen. De uitdaging ligt volgens haar in het creëren van ruimte voor tegenspraak en het serieus nemen van signalen uit de praktijk.

Reflectie
Leijten sloot af met een oproep die wat mij betreft goed past bij het karakter van de leergang. Ze sprak niet over abstracte systemen maar over mensen. Over Eva González Pérez, die bleef doorgaan toen iedereen haar de deur wees, misschien mede daarom omdat haar Spaanse achtergrond haar een andere verhouding gaf tot autoriteit. Over Joop Hack, die zichzelf geen klokkenluider noemde maar gewoon zijn werk deed. Over de vrouw die haar positie thuis had moeten bevechten, haar hoofddoek had afgelegd, had gebroken met haar familie voor haar vrijheid en nu twee schoonmaakbaantjes had.

Haar boodschap aan ons deelnemers: zoek de Joop Hack in jezelf en in je omgeving. Normaliseer de kritische vraag, ook als die op het onhandigste moment komt. Help degene die geïsoleerd wordt. Want het eerste wat systemen doen met mensen die doorvragen is isoleren en ridiculiseren. De omgeving bepaalt of dat lukt.

“Zoek je wat je weet, of weet je wat je zoekt?”

Een erg goede en bevlogen bijdrage gebaseerd op persoonlijke ervaring en politiek inzicht, waarin een complexe bestuurlijke crisis uiteindelijk werd teruggebracht tot een eenvoudig maar pijnlijk punt: het ging om mensen die niet werden geloofd.

Bronnen

• Leijten, R. (2026, 10 maart). Lezing: Toeslagenaffaire, algoritmes en hersteloperatie [Lezing]. Leergang Leren van Diversiteit & Innovatie, IENM, Amsterdam.
• Leijten, R. (2024). Leuker kunnen we het niet maken: Over het toeslagenschandaal en de vrouw die het aan het licht bracht. Xander Uitgevers.
• Nationale ombudsman. (2017). Geen powerplay maar fair play: Onderzoek naar de behandeling van CAF 11-ouders door de Belastingdienst/Toeslagen.
• Palmen, S. (2023). De ambtenaar die al vroeg alarm sloeg in het toeslagenschandaal [Podcastinterview]. De Volkskrant – Stuurloos.
• Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. (2020). Ongekend onrecht: Verslag van de parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag. Tweede Kamer der Staten-Generaal.
• Parlementaire Enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening. (2025). Blind voor mens en recht: Parlementaire enquête naar fraudebeleid en dienstverlening. Tweede Kamer der Staten-Generaal.
• Rijksoverheid. (2020, 12 maart). Omzien in verwondering: Eindadvies Adviescommissie uitvoering toeslagen. Ministerie van Financiën.