Onderaan de afbeelding, in het benedenstroomse deel van de rivier, bevindt zich het niveau van fixing problems. Dit is de plek waar problemen zich manifesteren als acute incidenten. De stroming is hier krachtig en turbulent. Ingrijpen op dit niveau is vaak reactief; men bestrijdt symptomen en probeert directe schade te beperken. In de metafoor is dit te vergelijken met het continu uit het water vissen van zware stenen die met de stroom meegevoerd zijn, of het repareren van boten die door de krachtige stroming beschadigd raken. Hoewel dit werk noodzakelijk is voor de dagelijkse operatie, kost het veel energie en heeft het een lage hefboomwerking. Het lost de onderliggende oorzaken niet op, waardoor dezelfde problemen blijven terugkeren.

Wanneer men de blik stroomopwaarts richt, verandert de aard van het probleemoplossen. Het niveau planning change gaat over het beter navigeren binnen de bestaande stroom door vooruit te kijken en incrementele verbeteringen door te voeren. Dit betekent bijvoorbeeld dat men de gevaarlijke stroomversnellingen in kaart brengt en een veiliger route voor de vaartuigen uitstippelt om schade te voorkomen.

Een stap hoger ligt adaptation. Hier wordt niet alleen genavigeerd, maar wordt de structuur van de organisatie aangepast. Door informatiestromen, regels en verantwoordelijkheden te herontwerpen verandert de bedding van de rivier, zodat problemen minder snel ontstaan. In de metafoor bouwt men hier een dam of verlegt men een deel van de rivierbedding, zodat het water rustiger stroomt en puin eerder wordt opgevangen.

De grootste hefboomwerking bevindt zich bij de bron van de rivier, aangeduid als transformation. Dit is de kern van upstream denken. Op dit niveau gaat het niet om het aanpassen van procedures, maar om het heroverwegen van de fundamentele denkwijzen, waarden en aannames die het systeem in stand houden. Een relatief kleine verschuiving in dit mentale model bij de bron heeft een doorwerking in de gehele rivier stroomafwaarts. In de afbeelding zien we dit bij de bron in de bergen, waar de puzzelstukken in elkaar vallen: men zorgt hier voor een stabiele basisstructuur, zodat er stroomafwaarts nauwelijks nog problemen ontstaan. Upstream problem-solving vraagt dus om de discipline voorbij acute incidenten te kijken en de dieperliggende oorzaken bij de oorsprong aan te pakken.

Opnieuw met dank aan Joss Colchester voor de inspiratie.

Bronnen

• Heath, D. (2020). Upstream: The quest to solve problems before they happen. Avid Reader Press.
• Meadows, D. H. (1999). Leverage points: Places to intervene in a system. The Sustainability Institute.