Jongeren worden via sociale media geronseld voor criminele activiteiten. In Buitenhof pleit korpschef Janny Knol voor een brede maatschappelijke aanpak. Maar hoe zorgen we dat ouders en organisaties daadwerkelijk samen kunnen handelen? Met een systeemtheoretische analyse onderzocht ik waar het bestuurlijke stelsel mogelijk vastloopt en welke veranderingen verschil kunnen maken.
In Buitenhof van 22 november 2026 schetste korpschef Janny Knol op heldere wijze hoe jongeren via online platforms als Telegram, Snapchat en Discord betrokken raken bij criminaliteit. Ze worden geronseld voor het plaatsen van explosieven of komen terecht in online gemeenschappen waarin geweld, intimidatie en dwang een rol spelen. Volgens Knol bewegen zich in sommige van deze groepen kinderen vanaf acht jaar.
Programmamaker Danny Ghosen vertelde over zijn onderzoek in Marseille, waar drugsbendes volgens hem meerdere woonwijken controleren. Hij beschreef een besloten Telegramgroep met ruim 2.000 deelnemers, waarin criminele opdrachten worden aangeboden en mensen zichzelf beschikbaar stellen. De gebeurtenissen in Overasselt, waar in september een internationale groep betrokken was bij een dodelijk schietincident, illustreren hoe criminele netwerken over landsgrenzen heen opereren.
Knol maakte overtuigend duidelijk waarom de politie deze problematiek niet zelfstandig kan oplossen. Ze pleitte voor een externe commissie die kennis bijeenbrengt en onderzoekt welke preventieve maatregelen nodig zijn. Ghosen wees vooral op de verantwoordelijkheid van technologiebedrijven.
De ernst van deze voorbeelden vraagt wel om een nauwkeurige probleemdefinitie. Volgens de Landelijke Jeugdmonitor van het CBS daalde het aandeel geregistreerde verdachten onder 12- tot 23-jarigen van 2,2 procent in 2015 naar ongeveer 1,5 procent in 2025. De jeugdcriminaliteit neemt dus niet in algemene zin toe, al kunnen specifieke vormen van online georganiseerde criminaliteit zich anders ontwikkelen.
Het probleem achter het probleem
Het is interessant om deze casus verder te onderzoeken vanuit systeemdenken. Daarvoor gebruikte ik een AI-skill die ik heb ontwikkeld op basis van het werk van systeemdenker Donella Meadows.
De analyse richt zich op het bestuurlijke stelsel rond de bescherming van jongeren. Hoe werken politie, gemeenten, onderwijs en jeugdzorg samen wanneer signalen van online criminaliteit ontstaan? En wat gebeurt er wanneer een jongere van de ene organisatie afhankelijk wordt van de andere?
Een school kan merken dat een leerling verandert. Een jongerenwerker hoort mogelijk verhalen over online ronseling. Ouders zien verdachte berichten. De politie beschikt over informatie over criminele netwerken, terwijl jeugdhulpverleners de persoonlijke omstandigheden van een jongere kennen.
Iedere organisatie ziet een deel van het probleem. Maar wie beoordeelt wat er moet gebeuren? En wie blijft verantwoordelijk wanneer een signaal wordt overgedragen?
Toezicht Sociaal Domein onderzocht begin 2026 de aanpak van online jeugdcriminaliteit in Assen, Hilversum en Purmerend. De inspecties constateerden dat samenwerking geregeld versnipperd is en dat professionals onvoldoende weten welke informatie zij mogen delen. Ook blijven signalen soms liggen, terwijl de samenwerking sterk afhankelijk is van individuele medewerkers.
De betrokken organisaties erkennen het belang van samenwerking. Toch blijkt die gezamenlijke ambitie onvoldoende om passende opvolging te garanderen.
Waarom goede bedoelingen onvoldoende zijn
Vanuit systeemdenken is dit een herkenbaar verschijnsel. Organisaties kunnen binnen hun eigen opdracht zorgvuldig handelen, terwijl het gezamenlijke resultaat achterblijft.
Een school richt zich op onderwijs en de veiligheid van leerlingen. Jongerenwerkers investeren in vertrouwen. Hulpverleners zijn gebonden aan professionele geheimhouding. De politie beschikt over specifieke wettelijke bevoegdheden. Gemeenten dragen verantwoordelijkheid voor jeugdhulp en lokale preventie.
Die verschillende verantwoordelijkheden zijn noodzakelijk. Ze beschermen publieke waarden als privacy en rechtsbescherming. Tegelijk kunnen ze problemen veroorzaken wanneer organisaties onvoldoende weten hoe hun werkzaamheden op elkaar aansluiten.
Stel dat een jongerenwerker ontdekt dat een leerling via Telegram wordt benaderd voor criminele opdrachten. Wie beoordeelt de ernst van het signaal? Wanneer is het nodig en toegestaan informatie te delen? Wie neemt een vervolgbeslissing? En hoe wordt duidelijk of de jongere daadwerkelijk is geholpen?
Juist bij zulke overdrachten kan verantwoordelijkheid onduidelijk worden.

Waar zitten de systeemhefbomen?
Donella Meadows beschreef verschillende aangrijpingspunten om het gedrag van systemen te veranderen. Voor deze casus zijn vooral drie hefbomen relevant:
- De eerste betreft de spelregels (rules: incentives, punishments, constraints). Het gaat om de verdeling van bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Wie mag handelen en wie blijft aanspreekbaar wanneer opvolging uitblijft?
- De tweede hefboom is de informatie (information flows). Daarbij gaat het om de vraag welke informatie professionals nodig hebben om passende beslissingen te nemen en of zij zicht krijgen op het vervolg van hun handelen.
- De derde betreft de bedoeling (goals: purpose or function of the system). Waarop sturen organisaties in de praktijk? Op aantallen meldingen en afgehandelde dossiers, of op de vraag of jongeren passende bescherming en ondersteuning ontvangen?
Deze hefbomen beïnvloeden elkaar. Heldere verantwoordelijkheden hebben weinig waarde wanneer professionals onvoldoende tijd of deskundigheid hebben. Informatie-uitwisseling levert weinig op wanneer niemand bevoegd is om een vervolgbesluit te nemen.
Ook kunnen problemen zichzelf versterken. Onduidelijke verantwoordelijkheden leiden mogelijk tot extra overleg en herhaalde beoordelingen. Daardoor ontstaat vertraging en verliezen organisaties het zicht op de voortgang. Die onduidelijkheid kan vervolgens opnieuw tot vertraging leiden.
Dit is een mogelijke versterkende terugkoppeling: een patroon waarin het oorspronkelijke probleem zichzelf in stand houdt. Of deze dynamiek daadwerkelijk optreedt, moet in concrete situaties worden onderzocht.
Begin bij de overdracht
De systeemanalyse levert een voorlopige veranderhypothese op: wanneer organisaties duidelijker vastleggen wie verantwoordelijk is voor beoordeling en opvolging, blijven mogelijk minder signalen zonder passende vervolgbeslissing liggen.
Neem een aantal bestaande situaties waarin scholen, jongerenwerkers of andere professionals signalen van online ronseling ontvingen. Reconstrueer wat er vanaf het eerste signaal gebeurde. Wie beoordeelde het risico? Welke beslissing werd genomen? Was een overdracht noodzakelijk en toegestaan? En werd duidelijk wie verantwoordelijk was voor het vervolg?
Vergelijk situaties waarin de samenwerking goed verliep met gevallen waarin vertraging ontstond. Zo wordt zichtbaar of problemen werkelijk voortkomen uit onduidelijke verantwoordelijkheden. Misschien blijkt vooral deskundigheid te ontbreken of is onvoldoende hulp beschikbaar.
Dat onderscheid is bepalend voor de keuze van maatregelen. Een capaciteitsprobleem los je immers niet op met nieuwe procedures.
Van gedeelde ambitie naar gezamenlijk handelen
De oproep van Janny Knol voor een brede maatschappelijke aanpak biedt een vertrekpunt. Een externe commissie kan kennis en ervaringen bijeenbrengen. De vervolgvraag is wat er in het bestaande bestuurlijke stelsel moet veranderen.
Mijn voorstel zou zijn om lokaal of regionaal te beginnen met een beperkte praktijkanalyse. Breng voor een aantal concrete situaties de route van signalering naar opvolging in kaart en onderzoek waar de samenwerking vastloopt. Betrek ook jongeren en ouders om te begrijpen hoe zij de ondersteuning ervaren.
Op basis daarvan kan één gerichte proef worden ontworpen waarin overdrachtsverantwoordelijkheden worden verduidelijkt, binnen de bestaande wettelijke bevoegdheden. Onderzoek vervolgens of dit leidt tot minder signalen zonder passende opvolging en welke gevolgen het heeft voor de werkdruk en het vertrouwen van betrokkenen. Als de proef daadwerkelijk verbetering laat zien, kan worden onderzocht of de aanpak ook elders werkt.
De lokale aanpak heeft wel grenzen. Online criminele netwerken opereren internationaal en de relevante online platforms vallen onder nationale en Europese regelgeving. Dat vraagt dus ook om handhaving door bevoegde overheden en verantwoordelijkheid van technologiebedrijven.
Daarmee komen we terug bij de oproep van Knol. Jongeren beschermen vraagt om samenwerking tussen partijen met verschillende opdrachten en bevoegdheden. De bestuurlijke uitdaging is om die verantwoordelijkheden zo op elkaar aan te laten sluiten dat signalen worden beoordeeld en waar nodig opgevolgd.
Zorg dat een jongere niet tussen organisaties verdwijnt zodra een signaal wordt overgedragen.
Bronnen
- Centraal Bureau voor de Statistiek. (2026). Criminaliteit en veiligheid. In Landelijke Jeugdmonitor 2026.
- Meadows, D. H. (2008). Thinking in systems: A primer. Chelsea Green Publishing.
- Toezicht Sociaal Domein. (2026, 29 januari). Samenwerking moet beter om online jeugdcriminaliteit tegen te gaan.
- VPRO. (2026, 22 november). Buitenhof: 22 november 2026 [Televisie-uitzending].