Een paar jaar geleden las ik Co-intelligentie (2024) van Ethan Mollick. Ik vond het destijds een toegankelijke en nuchtere introductie in de mogelijkheden en beperkingen van AI, al bood het voor wie de ontwikkelingen al langer volgde weinig nieuwe inzichten. Afgelopen weekend las ik zijn nieuwste boek, Co-existentie: Leven en werken met slimmere AI (2026).
Waar Co-intelligentie vooral draaide om de vraag hoe we slimmer met AI kunnen samenwerken, verschuift in Co-existentie de nadruk naar een bredere vraag: wat betekent het voor ons werk, ons leren en onze samenleving wanneer AI steeds meer taken kan overnemen?
Centraal staat het grillige grensgebied (jagged frontier): AI kan bij sommige taken menselijke experts evenaren of overtreffen, maar bij andere, ogenschijnlijk eenvoudige opdrachten tekortschieten. Dit grensgebied verschuift voortdurend, waardoor effectief AI-gebruik vraagt om experimenteren, inzicht in beperkingen en kritische beoordeling.
Mollick onderscheidt drie vormen van samenwerking: de centaur, waarbij mens en AI taken verdelen; de cyborg, waarbij zij voortdurend samenwerken; en de tovenaar, waarbij een AI-agent opdrachten grotendeels zelfstandig uitvoert. Deze vormen kunnen naast elkaar bestaan. Tegelijkertijd verschuift de aandacht van promptengineering naar contextengineering: het scheppen van de juiste voorwaarden waaronder AI een opdracht kan uitvoeren.
Voor mensen blijven daarbij vier kwaliteiten van belang: diepe kennis, brede kennis, smaak en handelingsvermogen. Mollick waarschuwt voor cognitieve overgave: het zonder voldoende kritische beoordeling overnemen van AI-resultaten. Wanneer mensen hun denkwerk structureel uitbesteden, kan bovendien de ontwikkeling en het behoud van expertise onder druk komen te staan.
De gevolgen reiken verder dan individuele productiviteit. Binnen organisaties kan automatisering knelpunten verplaatsen en bestaande verantwoordelijkheden en machtsverhoudingen veranderen. In het onderwijs ontstaat spanning tussen efficiënte ondersteuning en het zelfstandig ontwikkelen van kennis en vaardigheden (zie illustratie). Maatschappelijk roepen AI-gegenereerde informatie, beïnvloeding en digitale relaties vragen op over autonomie, vertrouwen en verantwoordelijkheid.

Mollick onderscheidt twee toekomstscenario’s: de roltrap, waarin AI voortdurend beter wordt terwijl instituties zich met wisselend tempo aanpassen, en het eschaton, een speculatief scenario waarin kunstmatige superintelligentie kan ontstaan. Hij acht de roltrap voor de komende jaren waarschijnlijker. In beide scenario’s benadrukt hij het belang van de keuzes die we nu maken over de ontwikkeling, toepassing en beheersing van AI.
De centrale conclusie is dat co-existentie geen stabiele eindtoestand vormt, maar een voortdurend proces van leren, organiseren en bijsturen. De onderliggende vraag is welke werkzaamheden we aan AI kunnen overlaten, welke menselijke vaardigheden we moeten blijven ontwikkelen en hoe we verantwoordelijkheid, deskundigheid en zeggenschap organiseren.
Bronnen
- Ethan Mollick (2026), Co-existentie: Leven en werken met slimmere AI, POM.press.
- Ethan Mollick (2024), Co-intelligentie: Slimmer werken met AI, POM.press.