In zijn boek Het omgekeerde is óók waar (2024) verkent Ebel Kemeling 81 weten-schappelijke inzichten en paradoxen die zijn manier van denken hebben veranderd. Hij put daarbij uit uiteenlopende disciplines, van systeemtheorie en filosofie tot economie en psychologie. De centrale gedachte is dat ons begrip van de werkelijkheid afhankelijk is van het perspectief dat we kiezen. Wie vastloopt in een verklaring of handelwijze, kan door anders te kijken nieuwe mogelijkheden ontdekken.

De rode draad bestaat uit drie samenhangende inzichten. Het eerste is dat alles met alles samenhangt. Verschijnselen zijn volgens Kemeling vaak beter te begrijpen vanuit hun plaats in een groter systeem dan vanuit hun afzonderlijke onderdelen. Hij verwijst onder meer naar Arthur Koestlers concept van holonen, Donella Meadows‘ systeemdenken en Jay Forresters inzicht dat de structuur van een systeem bepalend is voor zijn gedrag. Feedbackmechanismen en onderlinge afhankelijkheden helpen verklaren waarom goedbedoelde interventies soms averechts werken.

Het tweede inzicht betreft de grenzen van onze kennis. Edward Lorenz liet zien hoe kleine verschillen in beginvoorwaarden grote gevolgen kunnen hebben, terwijl Thomas Bayes duidelijk maakte hoe nieuwe informatie onze inschattingen van waarschijnlijkheid kan veranderen. Modellen helpen ons de werkelijkheid te begrijpen, maar blijven vereenvoudigingen. Dat stelt grenzen aan de voorspelbaarheid van complexe ontwikkelingen.

Het derde inzicht is dat we zelf onderdeel zijn van de systemen die we proberen te begrijpen. Denkers als Heinz von Foerster, Paul Watzlawick en Francisco Varela laten zien hoe waarneming en interactie samenhangen. Wat we zien en hoe we handelen, wordt mede bepaald door de context waarin we ons bevinden.

Deze systeembenadering komt ook terug in Kemelings visie op kunstmatige intelligentie. In zijn gesprek met Yoeri Albrecht bij De Balie stelt hij, geïnspireerd door Alan Turing, dat er geen principiële reden is waarom machines niet zouden kunnen denken. Menselijke intelligentie ontstaat immers ook uit materiële processen. Daarmee is volgens hem nog niet gezegd hoe ver AI zich kan ontwikkelen of welke mogelijkheden toekomstige systemen zullen hebben.

Zijn kritiek op de gebruikelijke vergelijking tussen menselijke en kunstmatige intelligentie is interessanter. Die richt zich volgens Kemeling te veel op individuele cognitieve prestaties. De samenleving functioneert dankzij een netwerk van mensen die over verspreide kennis beschikken en voortdurend op elkaar reageren. Niemand overziet het geheel, terwijl uit hun samenwerking een collectief organiserend vermogen ontstaat. Intelligentie is vanuit dat perspectief ook een organisatievraagstuk.

Daarmee verschuift de vraag van hoe intelligent AI kan worden naar welke rol AI krijgt binnen maatschappelijke systemen. Kemeling verwacht dat AI bepaalde menselijke functies zal overnemen en bestaande machtsverschillen kan versterken. Wie toegang heeft tot geavanceerde technologie, kan daarmee zijn economische en maatschappelijke positie verder uitbouwen. De gevolgen hangen dus mede af van de manier waarop AI in bestaande structuren wordt opgenomen.

Ook voor organisatieverandering heeft deze benadering consequenties. Complexe systemen zijn beperkt voorspelbaar, waardoor aanpassingsvermogen vaak waardevoller is dan steeds nauwkeurigere prognoses. Het optimaliseren van afzonderlijke onderdelen kan de veerkracht van het geheel zelfs aantasten. Kemeling benadrukt daarom het belang van onderlinge afhankelijkheden en reservecapaciteit (slack). Niet iedere verbetering op onderdelen betekent een verbetering van het systeem.

Uiteindelijk presenteert Kemeling zijn 81 ideeën als oefeningen in perspectiefwisseling. Hij haalt inzichten bewust uit hun oorspronkelijke context om te onderzoeken wat ze in andere situaties kunnen betekenen. Dat levert een inspirerend boek op, vol verrassende verbanden en originele voorbeelden, al maken zijn associatieve gedachtesprongen het verhaal soms ook wat chaotisch en moeilijk te volgen.

Zijn meest praktische les ontleent Kemeling aan Johan Cruijff: soms help je anderen het beste door weg te lopen. Die gedachte komt aardig overeen met het taoïstische principe wu wei: handelen zonder te forceren, met gevoel voor de natuurlijke dynamiek van een situatie. In organisaties en teams kan het verstandiger zijn mensen ruimte te geven dan voortdurend hun gedrag te willen sturen. De kunst is te herkennen wanneer ingrijpen nodig is en wanneer juist terughoudendheid ruimte schept voor ontwikkeling. Misschien is dat ook wel het mooiste inzicht van zijn systeemdenken: begrijpen hoe iets werkt, betekent nog niet dat je er altijd aan moet sleutelen.

Bronnen

• De Balie. (2024, 29 november). Plein Publiek: Ebel Kemeling in gesprek met Yoeri Albrecht [Video].
• Kemeling, E. (2024). Het omgekeerde is óók waar: 81 ideeën die je perspectief veranderen. Prometheus.
• Starren, H., & Kemeling, E. (2024). Het omgekeerde is óók waar [Audiopodcast].