De informatica is volgens Hermans gevormd door drie grotendeels gescheiden tradities: de wiskundige, de ingenieursgerichte en de empirische. Hoewel deze verschillen in doelstellingen en onderzoeksmethoden, hebben abstractie en technische complexiteit binnen het vakgebied een hoge status gekregen. Kennis uit de filosofie en sociale wetenschappen krijgt doorgaans minder erkenning. Deze kennishiërarchie beïnvloedt welke problemen worden onderzocht, welke vaardigheden worden gewaardeerd en wie zich in het vakgebied thuis voelt. Informaticaopleidingen reproduceren zo een beroepscultuur waarin technisch denken de boventoon voert.

Het resultaat noemt Hermans de informaticablik: een manier van kijken waarin de complexe menselijke werkelijkheid wordt vertaald naar formele regels, categorieën en berekenbare problemen. Zulke abstracties maken softwareontwikkeling mogelijk, maar de gekozen indelingen zijn nooit volledig of waardevrij. Ze bepalen welke informatie meetelt, welke keuzes mensen krijgen en welke omstandigheden buiten het systeem vallen. De informaticablik werkt daardoor door in algoritmische besluitvorming, kunstmatige intelligentie en de inrichting van werk en onderwijs. De verwevenheid met grote technologiebedrijven versterkt bovendien de invloed van commerciële belangen op de manier waarop software wordt ontwikkeld en toegepast.

Met historisch onderzoek en persoonlijke ervaringen laat Hermans zien hoe deze denkcultuur zichzelf in stand houdt. Haar werk aan Hedy, een programmeertaal die ook Arabisch ondersteunt, maakt duidelijk dat technische oplossingen op culturele weerstand kunnen stuiten. Bestaande programmeertalen bleken onvoldoende rekening te houden met andere schrift- en taalsystemen, maar veel ontwikkelaars herkenden deze uitsluiting nauwelijks als probleem. In de podcast Codeklets verduidelijkt Hermans hoe ook de organisatie van softwareontwikkeling bijdraagt aan deze beperkte blik. Programmeurs kunnen jarenlang systemen bouwen zonder rechtstreeks contact met eindgebruikers. Daardoor missen ze ervaringen die nodig zijn om de gevolgen van hun technische keuzes te begrijpen.

Hermans pleit voor een fundamentele verandering van het informaticaonderwijs. Geschiedenis, ethiek en sociaalwetenschappelijke onderzoeksmethoden moeten een plaats krijgen binnen technische kernvakken, in plaats van te worden ondergebracht in afzonderlijke, ondergewaardeerde bijvakken. Studenten moeten leren samenwerken met gebruikers en kritisch onderzoeken welke aannames aan technische keuzes ten grondslag liggen. In Codeklets benadrukt Hermans dat de bestaande informaticacultuur zichzelf waarschijnlijk niet gemakkelijk zal veranderen. Ook studenten, andere wetenschappelijke disciplines en maatschappelijke organisaties zullen daarom druk moeten uitoefenen.

De opkomst van AI maakt deze veranderopgave extra actueel. Wanneer AI steeds meer programmeerwerk uitvoert, moeten ontwikkelaars nog altijd begrijpen wat hun software doet en verantwoordelijkheid kunnen dragen voor de gevolgen. Hermans benadrukt daarom het belang van fundamentele programmeerkennis, code kunnen lezen en systematisch testen. AI kan ruimte creëren voor meer gebruikerscontact, maar daarvoor moeten ontwikkelaars ook leren hoe zij gebruikers kunnen observeren en hun ervaringen kunnen onderzoeken. Daarnaast pleit Hermans voor meer professionele tegenspraak en maatschappelijke zeggenschap over digitale systemen. In de afsluitende stellingen van Codeklets komt ook een mogelijke beroepseed voor softwareontwikkelaars ter sprake. Hermans en de podcastmakers zien daarin een goede stap om ontwikkelaars houvast te bieden wanneer zij schadelijke opdrachten willen weigeren.

De centrale boodschap van Vierkante ogen is dat de digitale samenleving mede wordt gevormd door de manier waarop de informatica kennis ontwikkelt en waardeert. Verandering vraagt daarom om een andere beroepscultuur en om instituties die maatschappelijke kennis serieus nemen. Hermans pleit voor een informatica waarin technische deskundigheid verbonden is met inzicht in de mensen voor wie software wordt gemaakt. Daarmee wordt de ontwikkeling van digitale technologie een maatschappelijke verantwoordelijkheid waarover meer mensen moeten kunnen meedenken en meebeslissen.

Ik sluit me aan bij de mannen achter Codeklets: het voorwoord van Vierkante ogen pakt je meteen. Hermans schrijft persoonlijk en scherp over een vakgebied waarvan de invloed op onze samenleving moeilijk te overschatten is. Ze maakt zichtbaar hoe vanzelfsprekende manieren van denken ontstaan en waarom die zo lastig te veranderen zijn. Het gesprek met Kishen Simbhoedatpanday en Saber Karmous van Codeklets is een mooie aanvulling. De herkenbare voorbeelden uit de programmeerpraktijk maken haar kritiek tastbaar en geven alvast een goed beeld van de vragen die in het boek verder worden uitgewerkt. Een boeiend gesprek als aanloop naar een boek dat aanzet tot nadenken over de mensen achter onze digitale wereld. Beide aanraders!

Bronnen

• Hermans, F. (2026). Vierkante ogen: Hoe programmeurs onze wereld zien en vormen. De Geus.
• Codeklets. (2026). Vierkante ogen: Felienne Hermans over hoe programmeurs naar de wereld kijken (S04E04) [Podcastaflevering].