Centraal staat de ‘menselijke vonk’. Daarmee verwijst de paus naar de persoonlijke ervaringen, emoties en zoektocht naar betekenis die in kunst tot uitdrukking komen. Volgens hem bestaat er een wezenlijk verschil tussen kunst die voortkomt uit een menselijk leven en werk dat AI genereert op basis van patronen in bestaande teksten en beelden. Een mens creëert vanuit eigen ervaringen, herinneringen en bedoelingen. AI berekent een resultaat op basis van aangeleerde patronen. De paus noemt dit een ontologisch verschil: een verschil in de aard en oorsprong van de maker. Of dat verschil ook iets zegt over de artistieke waarde van een werk, blijft onderwerp van discussie.

Daarnaast waarschuwt de paus voor homogenisering: het risico dat culturele uitingen steeds meer op elkaar gaan lijken. AI maakt het mogelijk om op grote schaal teksten, beelden en muziek te produceren. Maar het gaat ook om de vraag wie bepaalt wat we zien en horen. Grote technologiebedrijven beïnvloeden via hun platforms en algoritmen welke informatie aandacht krijgt. Commerciële belangen en algoritmische selectie kunnen ertoe bijdragen dat bepaalde stijlen en opvattingen steeds zichtbaarder worden, terwijl andere naar de achtergrond verdwijnen. Dat gebeurt vaak zonder dat gebruikers precies weten hoe die selectie tot stand komt. Of generatieve AI daadwerkelijk tot minder culturele verscheidenheid leidt, is nog niet aangetoond.

Coen van de Ven trekt de discussie door naar de politiek. Onderzoek van De Groene Amsterdammer en Investico suggereert dat AI inmiddels een aanzienlijke rol speelt bij het formuleren van bijdragen aan Tweede Kamerdebatten. Bij sommige Kamerleden zou dat zelfs voor een groot deel van hun spreekbeurten gelden. De onderliggende onderzoeks-gegevens en de methode zijn op basis van het beschikbare bronmateriaal niet zelfstandig te controleren. Toch roept het onderzoek een wezenlijke vraag op over politieke verantwoordelijkheid. AI kan helpen om argumenten te ordenen en teksten scherper te formuleren, maar waar ligt de grens tussen ondersteuning en het uit handen geven van het eigen oordeel? Van volksvertegenwoordigers mogen we verwachten dat zij zelf bepalen welke argumenten ertoe doen en welke woorden zij daarvoor kiezen.

Ook de reacties op het LinkedIn-bericht van Wouter van Noort laten zien hoe lastig het is om menselijke en machinale creativiteit scherp van elkaar te onderscheiden. Ronald Mol en Eric Koning bespreken de betekenis van belichaamde ervaring: hoe ons leven beïnvloedt wat we waarnemen, wat we onthouden en waaraan we betekenis geven. Koning vraagt of die ervaring ook bewijst dat het creatieve proces wezenlijk anders werkt. Een sluitend antwoord komt er niet.

Conclusie en persoonlijke reflectie
Deze discussie raakt aan een vraag die mij al langer bezighoudt: hoe blijven we mens in een samenleving waarin technologie steeds meer mogelijk maakt en alles voortdurend sneller lijkt te gaan? Die vraag vormt de kern van mijn persoonlijke kompas, dat ik afgelopen jaar tijdens mijn mini-sabbatical heb geformuleerd.

Ik begrijp de zorgen van de paus over het verlies van menselijke eigenheid en betekenis. Toch vind ik de tegenstelling tussen mens en machine te beperkt. Voor mij gaat het minder om de vraag of AI een menselijke vonk bezit dan om wat wij zelf met deze technologie doen. Welke keuzes blijven van ons? Waar laten we ons door leiden? En wat vinden we eigenlijk de moeite waard?

Ik gebruik AI om te onderzoeken, te schrijven en mijn gedachten te scherpen. Het helpt me nieuwe verbanden te zien en ideeën verder te ontwikkelen. Maar ik wil zelf blijven nadenken, twijfelen en afwegen. AI mag mijn denken ondersteunen, maar niet mijn kompas bepalen. Wat ik schrijf en deel, blijft mijn verantwoordelijkheid.

Het begrip resonantie van socioloog Hartmut Rosa helpt me daarbij om verder te kijken dan snelheid en efficiëntie. Betekenis ontstaat voor mij wanneer iets me raakt, wanneer ik aandachtig luister of werkelijk contact maak met anderen en de wereld om me heen. Ik probeer daarom oog en oor te houden voor de schoonheid om me heen. Een muziek-nummer dat me raakt, de natuur die in de herfst langzaam van kleur verandert of een gedicht dat me aan het denken zet. Vaak deel ik zulke momenten ook met anderen. Ze herinneren me eraan wat het leven de moeite waard maakt. Als ik door die schoonheid niet meer geraakt word, dan moet ik gaan oppassen.

In mijn eerdere beschouwing over kunst en AI stelde ik de vraag wat er met ons gevoel voor schoonheid gebeurt als we steeds meer gewend raken aan technisch verfijnde en gestandaardiseerde uitingen. Blijven we dan nog ontvankelijk voor het onverwachte, het onvolmaakte en het persoonlijke?

We moeten ons realiseren dat we in toenemende mate niet meer zelf bepalen welke informatie onze aandacht krijgt. Platforms selecteren en rangschikken voortdurend wat we te zien krijgen. Ik wil daarom nieuwsgierig blijven naar andere perspectieven en niet alleen afgaan op wat een algoritme mij voorschotelt.

Ik zie AI daarbij niet alleen als een bedreiging voor menselijke waarden. Technologie biedt ook mogelijkheden om anders te werken, te leren en samen te leven. Maar wat technisch mogelijk is, hoeft niet altijd de beste keuze te zijn. Soms is het verstandiger om te vertragen, iets zelf uit te zoeken of een gesprek aan te gaan. Mijn persoonlijke kompas is dan ook geen pleidooi tegen technologische vooruitgang. Ik wil de mogelijkheden van AI gebruiken, zonder de aandacht te verliezen voor wat het leven betekenis geeft. En ja, dat is soms een uitdaging.

Uiteindelijk gaat het mij niet om hoeveel AI van ons kan overnemen, maar om wat wij zelf willen blijven doen, ervaren en bepalen. Daar begint voor mij de menselijke maat.

Bronnen

• Derksen, M. (2025, 8 juli). Hartmut Rosa over leven in tijden van versnelling. Upstream.
• Derksen, M. (2025, 14 juli). Schrijven met AI: mijn manifest. Upstream.
• Derksen, M. (2025, 23 juli). Hoe blijf ik mens in tijden van versnelling? Een persoonlijk manifest. Upstream.
• Derksen, M. (2026, 11 juli). Wie leert ons nog wat kunst is: de kunstfilosoof of de kapper? Upstream.
• Van de Ven, C. (2026, 21 oktober). AI en de menselijke vonk. De Groene Amsterdammer, 150(43).
• Van Noort, W. (2026, 3 oktober). Nooit gedacht dat ik dit zou zeggen. Maar: de paus is een baken van verstand en inzicht over AI. LinkedIn.
• Vatican News. (2026). Uitspraken van paus Leo XIV over kunst en kunstmatige intelligentie.