Jim van Os bleek een passende laatste gast. De psychiater sprak over waanzin en psychose, maar ook over verslaving, vaderschap en de manier waarop de geestelijke gezondheidszorg naar mensen kijkt. Van Os had een missie: kritisch reflecteren op een psychiatrie die volgens hem te sterk vanuit diagnoses en classificaties redeneert. Hij pleit voor meer aandacht voor iemands levensverhaal en sociale omgeving, voor relaties en mogelijkheden. Psychisch lijden benadert hij liever als ontregeling dan uitsluitend als een afgebakende aandoening.

De gekozen fragmenten sloten daar goed bij aan. In The Moustache raakt een man steeds verder ontregeld wanneer zijn werkelijkheid niet meer overeenkomt met die van de mensen om hem heen. Mijn woord tegen het mijne liet zien hoe mensen die stemmen horen niet uitsluitend vanuit een diagnose worden benaderd en hoe wordt onderzocht welke betekenis die stemmen voor hen hebben. In The Work zagen we gedetineerde mannen die in een intensieve groepssessie spreken over woede, schaamte en kwetsbaarheid. Het werk van kunstenaar Marjan Teeuwen, die gebouwen ontmantelt en het materiaal opnieuw ordent, vormde een duidelijke parallel met Van Os’ idee dat ook de psychiatrie op onderdelen fundamenteel anders moet worden ingericht, in plaats van telkens te worden aangepast.

Het gesprek werd persoonlijk toen Van Os vertelde over zijn eigen psychotische ontregeling als jonge arts, de psychoses van zijn zoon en zijn verhouding tot zijn vader. Daarmee bleef zijn kritiek op de psychiatrie niet theoretisch. Zijn professionele ideeën waren zichtbaar verbonden met ervaringen uit zijn eigen leven. Ook euthanasie bij psychisch lijden kreeg ruimte. Abbring confronteerde hem met zijn betrokkenheid bij een eerdere brief over de euthanasie van een minderjarig meisje. Van Os erkende dat hij daarbij onvoldoende rekening had gehouden met de impact op de nabestaanden, terwijl hij zijn zorgen over euthanasie bij ernstig psychisch lijden bleef toelichten.

Juist de combinatie van kennis en persoonlijke ervaring, met ruimte voor tegenspraak en tijd, maakte deze laatste aflevering zo kenmerkend voor Zomergasten. Geen kort interview waarin iemand snel een standpunt kwam toelichten, maar een gesprek waarin gedachten zich mochten ontwikkelen.

Bijna veertig jaar lang bleef het format vrijwel hetzelfde: één gast en één interviewer, gedurende een lange avond met fragmenten die het gesprek verdiepten. Het kijkgedrag veranderde wel. Lineaire televisie verloor terrein aan streaming en podcasts, maar ook aan YouTube en sociale media. Daardoor zeggen kijkcijfers steeds minder over het werkelijke bereik en impact van een programma.

De behoefte aan lange gesprekken is intussen niet verdwenen, maar deels naar andere platforms verhuisd. Juist daarom is het jammer dat Zomergasten stopt. De publieke omroep moet bezuinigen en keuzes maken, maar bereik kan niet het enige criterium zijn. Zomergasten bood iets wat op televisie zeldzaam is: tijd voor cultuur en wetenschap, voor ideeën die niet meteen snel of toegankelijk hoeven te worden gemaakt.

Misschien is niet het programma verouderd, maar de maatstaf waarmee we het beoordelen. Drie uur lang mocht een gesprek zich ontwikkelen zonder voortdurend naar een conclusie toe te werken. In een medialandschap dat steeds meer om snelheid en bereik draait, was juist die traagheid de kracht. Niet alles wat waarde heeft, laat zich in kijkcijfers vangen.

Het laatste woord was uiteindelijk aan de 214 gasten die sinds 1988 in het programma waren verschenen. Daarmee sloot Zomergasten af zoals het bijna veertig jaar had bestaan: als een programma dat ruimte maakte voor verschillende stemmen en ideeën, voor verschillende manieren van kijken.

Dat Zomergasten nu verdwijnt, is meer dan het einde van een geliefd televisieprogramma. Het is een gemiste kans voor een publieke omroep die zou moeten blijven zoeken naar manieren om verdieping en pluriformiteit een plek te geven in een veranderd medialandschap.