Het essay Verhalen(d) verknopen. Hoe je stem geeft aan het stille midden van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) onderzoekt hoe overheden kunnen omgaan met maatschappelijke polarisatie rond landbouw, natuur en stikstofbeleid.

In de bijbehorende podcast De weerbarstige zoektocht naar het stille midden gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met onderzoeker Annemarie van der Wilt en polarisatie-expert Bart Brandsma over de inzichten uit het onderzoek. Het essay sluit inhoudelijk aan bij het eerdere werk van Brandsma over polarisatie, het stille midden en de vraag hoe professionals kunnen handelen in een samenleving waarin wij-zijdenken steeds zichtbaarder wordt.

De directe aanleiding voor het onderzoek is de aanhoudende impasse rond het stikstof-beleid en de transitie van het landelijk gebied. Sinds de invoering van de vrijwillige uitkoopregeling voor veehouders zijn volgens het essay begin 2025 ongeveer 1300 boeren gestopt of bezig met stoppen, onder wie circa 900 zogenoemde piekbelasters. Tegelijkertijd blijven de beleidsdoelen voor stikstofreductie buiten bereik. De deelname aan de regeling verloopt trager dan verwacht en het debat tussen landbouworganisaties, natuurorganisaties en de overheid is sterk gepolariseerd geraakt.

Binnen het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur ontstond daarom het idee dat de oplossing mogelijk gezocht moest worden in ‘het stille midden’: de groep mensen die minder zichtbaar is in het publieke debat, maar wel direct geraakt wordt door de veranderingen in het landelijk gebied. In lijn met Brandsma’s theorie over polarisatie wordt dit midden gezien als een belangrijke factor voor maatschappelijke stabiliteit, juist omdat deze groep vaak weerstand biedt aan de druk om partij te kiezen. Volgens Brandsma draait polarisatie uiteindelijk niet alleen om botsende standpunten, maar vooral om de strijd om het midden mee te krijgen in een wij-zijdynamiek.

De onderzoekers kozen bewust voor veldwerk in plaats van bureauonderzoek. Ze bezochten onder meer De Peel, Radewijk en Ede en voerden gesprekken met boeren, natuurbeheerders, bewoners, lokale bestuurders en vrijwilligers. Daarbij werd gebruik-gemaakt van een narratieve aanpak: niet alleen feiten en standpunten stonden centraal, maar vooral de verhalen die mensen vertellen over hun omgeving, hun toekomst en hun relatie met de overheid. Volgens het rapport bepalen die verhalen mede hoe mensen handelen en hoe zij veranderingen ervaren.

Een belangrijke conclusie van het onderzoek is dat de veronderstelde tegenstelling tussen landbouw en natuur in de praktijk vaak minder dominant blijkt dan gedacht. Veel gesprekspartners ervoeren de belangrijkste spanning niet tussen boeren en natuur-beschermers, maar tussen ‘de regio’ en ‘Den Haag’. Boeren, natuurvrijwilligers en lokale bestuurders gaven regelmatig aan dat zij zich onvoldoende gehoord voelen door de landelijke overheid. In de podcast beschrijft Annemarie van der Wilt hoe het onderzoeks-team merkte dat zij zelf vaak werden gezien als vertegenwoordigers van ‘Den Haag’, ook wanneer zij juist kwamen luisteren.

Bart Brandsma plaatst deze dynamiek in een breder denkkader over polarisatie. Volgens hem draait polarisatie om wij-zijdenken met sterke gevoelsladingen. Hij beschrijft polarisatie als een ‘gedachtenconstructie’: groepen worden tegenover elkaar geplaatst op basis van identiteit en verhalen over de ander. Daardoor spelen feiten en rationele argumenten vaak een beperktere rol dan beleidsmakers verwachten. In het stikstofdossier ontstond volgens hem een tegenstelling tussen een vermeende bestuurlijke elite en mensen in het landelijk gebied die zich niet serieus genomen voelen.

Het onderzoek laat zien dat pogingen van de overheid om ‘boven de partijen’ te staan regelmatig averechts werken. Veel bewoners ervaren neutraliteit en rationele beleidstaal juist als afstandelijk. Brandsma stelt in de podcast en in zijn eerdere werk dat bruggen-bouwers en bemiddelaars soms onbedoeld zelf brandstof kunnen leveren aan polarisatie wanneer zij vooral de tegenstellingen centraal stellen. Volgens hem moeten ambtenaren daarom niet alleen neutraal willen zijn, maar vooral empathisch kunnen luisteren en leren omgaan met de spanning die polarisatie oproept. In zijn latere werk noemt hij dat een vorm van ‘leiderschap over het midden’: niet direct partij kiezen of conflicten willen oplossen, maar ruimte houden voor dilemma’s, twijfel en uiteenlopende perspectieven.

De gesprekken in De Peel maakten duidelijk hoe groot de invloed van beleid is op persoonlijke levensverhalen. Verschillende boeren vertelden dat bedrijfsopvolging een belangrijke reden is om door te gaan of juist te stoppen. Een melkveehouder die gebruik had gemaakt van de uitkoopregeling beschreef het vertrek van zijn koeien als een moment van rouw, maar niet van spijt. Zijn kinderen wilden het bedrijf niet overnemen, waardoor stoppen uiteindelijk logisch voelde. Tegelijkertijd bleek uit gesprekken met natuurvrijwilligers dat ook zij worstelen met opvolging en vergrijzing.

Een ander voorbeeld uit De Peel laat zien hoe beleid nieuwe problemen kan veroorzaken. Wanneer een veehouder stopt, wordt de grond vaak overgenomen door akkerbouwers of lelietelers. Daardoor neemt de stikstofuitstoot weliswaar af, maar ontstaan nieuwe zorgen over waterbeheer en het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Volgens het rapport laat dit zien dat beleid dat gericht is op één probleem onbedoeld andere vraagstukken kan versterken.

In Radewijk troffen de onderzoekers juist een gemeenschap aan die actief samenwerkt aan een toekomstvisie voor het dorp. Bewoners werkten daar gezamenlijk aan thema’s als wonen, duurzaamheid, recreatie en landbouw. Het onderzoek laat zien dat het zogenoemde stille midden niet passief of afwezig is, maar vaak al volop in beweging blijkt. Veel lokale initiatieven ontstaan buiten de aandacht van landelijke politiek en media. Tegelijk roept dit volgens de auteurs de vraag op of de overheid in zulke situaties vooral zelf moet willen sturen, of juist beter kan aansluiten bij wat lokaal al ontstaat. De rol van de overheid verschuift daarmee deels van regie voeren naar ruimte geven, ondersteunen en bestaande initiatieven serieus nemen.

Een terugkerend thema in zowel het essay als de podcast is het belang van luisteren zonder direct oplossingen op te leggen. De onderzoekers beschrijven hoe zij tijdens hun veldwerk regelmatig werden geconfronteerd met wantrouwen, vertelmoeheid en scepsis. Sommige bewoners hadden het gevoel dat zij al jarenlang hun verhaal deden zonder dat dit tot zichtbare veranderingen leidde. Daardoor ontstond ook de vraag wat gesprekken met onderzoekers of beleidsmakers eigenlijk opleveren. Brandsma benadrukt in zijn werk dat professionals in zulke situaties moeten kunnen verdragen dat er niet direct consensus ontstaat. Volgens hem gaat het minder om het oplossen van polarisatie dan om het hanteerbaar houden ervan.

De belangrijkste conclusie van het onderzoek is dat effectief beleid niet alleen draait om regels maar ook om relaties, erkenning en vertrouwen. Volgens de auteurs vraagt werken aan het landelijk gebied om een overheid die niet uitsluitend vanuit abstracte beleidsdoelen handelt, maar ook oog heeft voor de verhalen, zorgen en toekomstbeelden van mensen die direct met veranderingen te maken hebben. Daarbij waarschuwen zij tegelijk dat luisteren alleen niet voldoende is. Verhalen kunnen helpen om beter begrip te krijgen van wat er speelt, maar lossen maatschappelijke conflicten niet automatisch op.

Bronnen

• Brandsma, B. (2016). Polarisatie: inzicht in de dynamiek van wij-zijdenken. Inside Polarisation.
• Brandsma, B. (2025). Meesterschap in polarisatie: doorbreek de dynamiek van wij-zijdenken. Verhaal met Impact.
• Van der Wilt, A., Schulz, M., Van Twist, Brandsma, B., M., Van Kalles, O., Van Ree, P., & Smit, C. (2025). Verhalen(d) verknopen: hoe je stem geeft aan het stille midden. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur.
• Ganzeboom, Q. (host). (2026). De weerbarstige zoektocht naar het stille midden [podcastaflevering]. In Uit de School. Nederlandse School voor Openbaar Bestuur.