In het radioprogramma OVT sprak mediawetenschapper Dan Hassler-Forest vanmorgen over de film Metropolis van Fritz Lang uit 1927. De centrale vraag in het gesprek was in hoeverre deze film iets zegt over ons heden nu het jaar 2026 is aangebroken. Daarbij benadrukte hij dat Metropolis niet bedoeld was als een letterlijke toekomstvoorspelling. Het jaartal 2026 is geen vast gegeven in de oorspronkelijke film, maar werd later expliciet genoemd in een jaren-tachtigbewerking van Giorgio Moroder en in sommige versies van het scenario. In die zin zegt de film volgens Hassler-Forest uiteindelijk meer over de jaren twintig van de vorige eeuw dan over onze eigen tijd. Toch is het interessant om de parallel te trekken tussen toen en nu.
De kracht van Metropolis ligt in de allegorische verbeelding van sociale ongelijkheid. De film toont een extreme scheiding tussen een elite die boven de stad leeft en arbeiders die ondergronds werken aan de machines. Die tegenstelling weerspiegelt de spanningen van het interbellum, een periode van snelle industrialisatie en een groeiende kloof tussen bestuurlijke besluitvorming en uitvoerende arbeid, verbeeld als het onderscheid tussen “hoofd” en “handen”. De film laat zien hoe technologische vooruitgang kan samengaan met sociale vervreemding wanneer besluitvorming en uitvoering volledig van elkaar losraken.
Volgens Hassler-Forest maakt juist deze ongelijkheid zichtbaar hoe kwetsbaar samenlevingen in die periode waren. In het Duitsland van na de Eerste Wereldoorlog vormde de groeiende kloof tussen arm en rijk een belangrijke voedingsbodem voor politieke radicalisering, een ontwikkeling die later door het nationaalsocialisme werd benut en versterkt. In dat licht kan Metropolis worden gelezen als een culturele verbeelding van maatschappelijke spanningen die onderdeel waren van de historische ontwikkelingen die uiteindelijk zouden uitmonden in de Tweede Wereldoorlog.
Subtiel speelt daarbij ook de achtergrond van de makers een rol. Regisseur Fritz Lang en scenarioschrijver Thea von Harbou, destijds zijn tweede vrouw, werkten nauw samen aan de film maar zouden later ideologisch uiteenlopen. Lang nam afstand van het verzoeningsidee dat de film uitdraagt en verliet Duitsland na de machtsovername door de nazi’s. Von Harbou bleef en koos juist wel voor aansluiting bij het regime.
Vanuit het heden bekeken blijft Metropolis relevant, niet omdat de geschetste toekomst is uitgekomen, maar omdat de onderliggende vragen herkenbaar zijn. Hassler-Forest wijst op parallellen met vandaag, zoals de concentratie van macht, de rol van technologie en de afstand tussen degenen die systemen ontwerpen en degenen die erdoor worden geraakt. Tegelijkertijd plaatst hij kanttekeningen bij de oplossing die de film aandraagt: verzoening tussen arbeid en kapitaal via een moreel “hart”. Die boodschap is volgens hem te simplistisch en onvoldoende om structurele ongelijkheid daadwerkelijk te begrijpen of te veranderen.
Zo kan Metropolis vooral worden gezien als een culturele spiegel. De film maakt zichtbaar welke angsten, hoop en denkbeelden leefden in de jaren twintig en nodigt uit om na te denken over vergelijkbare spanningen in het heden. Zelf zag ik in 2023 fragmenten van Metropolis in het Kröller-Müller Museum. Eerlijk gezegd is het me nooit gelukt om de hele film van tweeënhalf uur te kijken, maar het gesprek met Dan Hassler-Forest in OVT vanmorgen vond ik zonder meer de moeite waard.
