Jitske Kramer schetst hoe we ons collectief in een fase bevinden waarin oude kaders en verhalen hun kracht hebben verloren en nieuwe nog niet zijn gevormd. Ze gebruikt daarvoor het begrip liminaliteit, afkomstig uit de antropologie. Liminaliteit roept onzekerheid en spanning op, maar is tegelijk een noodzakelijke overgangsfase. In veel samenlevingen worden zulke periodes begeleid door rituelen die structuur en betekenis bieden. Volgens Kramer zijn rituelen een voorwaarde om liminaliteit vruchtbaar te maken. In onze tijd ontbreken die vaak, waardoor de overgang eerder als chaos dan als transitie wordt ervaren. Tegelijkertijd schuilt hier een gevaar: in tijden van onzekerheid groeit de behoefte aan houvast, en juist dan wenden mensen zich gemakkelijk tot stemmen die zekerheid claimen of de schuld bij anderen leggen. Populistische leiders gedijen bij die dynamiek.

Een anekdote die Kramer vaak gebruikt, en die ook in dit gesprek weer ter sprake komt, stamt uit haar ontmoeting met de Britse schrijver en navigator Tristan Gooley, bekend van De natuur als kompas. Ze volgde bij hem een verdwaalcursus in de South Downs aan de zuidoostkust van Engeland. Na een wandeling moest ze zelf de weg terugvinden en merkte dat ze geen idee had waar ze was. Gooley wees haar erop dat het eerste wat je moet doen als je verdwaald bent, is erkennen dát je verdwaald bent. Wie dat niet doet, loopt het grootste risico. Het Britse leger heeft hiervoor een protocol: make a cup of tea. Het sprokkelen van hout, water zoeken en vuur maken schept rust en veiligheid en biedt de kans om opnieuw te observeren. Pas daarna zet je een nieuwe stap. Voor Kramer werd dit een kernmetafoor: culturele verdwaaldheid vraagt om erkennen dat we de weg kwijt zijn, samen een moment van rust nemen en vervolgens stap voor stap een nieuwe kaart en een nieuw kompas maken.

In haar zoektocht naar de kern van de verdwaaldheid die we nu op veel terreinen zien (in de zorg, het klimaat, de politiek), stuitte Kramer telkens op hetzelfde patroon. Alles leidde terug naar het verhaal van de economie. Sinds de jaren vijftig is groei verheven tot hoogste waarde: altijd meer productie, altijd meer welvaart. Grenzen werden systematisch genegeerd, van de loskoppeling van de goudstandaard begin jaren zeventig tot de globalisering en digitalisering in de jaren negentig en, vandaag, de opkomst van kunstmatige intelligentie. Het resultaat is een cultuur waarin doorbreken en opschalen worden beloond, terwijl natuurlijke en menselijke grenzen steeds harder voelbaar zijn. Kramer wijst erop dat dit niet alleen een cultureel narratief is, maar ook een systeemdynamiek die leidt tot structurele uitputting van mens en planeet.

In zo’n context krijgen tricksters vaak de ruimte. Tricksters – archetypische figuren zoals Pippi Langkous of Jack Sparrow – zijn spelend, verstorend en grensverleggend. Hun rol is essentieel: ze breken systemen open, doorbreken vanzelfsprekendheden en maken nieuwe mogelijkheden zichtbaar. Tegelijkertijd ontstaat er een risico wanneer tricksters het leiderschap opeisen. Dan ontbreekt de morele en bestuurlijke bedding die nodig is om richting te geven. Kramer pleit daarom voor leiders die de trickster-energie weten te benutten, maar daarna nieuwe kaders en rituelen vormgeven. Daarbij wijst ze op het belang van de Tommies en Anika’s: mensen die vanuit betrouwbaarheid, zorg en deugdelijkheid balans brengen. Hun rol wordt vaak gezien als saai of minder aantrekkelijk in een cultuur die spektakel waardeert, maar juist zij zijn onmisbaar om stabiliteit en continuïteit te waarborgen. De spanning én de synergie tussen tricksters en deze zogenaamd “saaie” krachten maken een samenleving veerkrachtig. Paas voegt daar terecht aan toe dat veel antropologische inzichten gebaseerd zijn op kleine gemeenschappen, terwijl wij te maken hebben met grote, pluriforme samenlevingen en zelfs mondiale schaal. Dat maakt het gesprek voeren en consensus vinden veel ingewikkelder, maar des te noodzakelijker.

Een centraal thema in het werk van Kramer is de rol van rituelen. Zij ziet rituelen als betekenisvolle handelingen die ons helpen door liminale fases heen te gaan. Ze benadrukt dat rituelen niet alleen gekoesterd moeten worden, maar ook actief vernieuwd en ontworpen. Tijdens de coronacrisis werd zichtbaar hoezeer mensen rituelen missen wanneer ze wegvallen, zoals bij examens of huwelijken. Rituelen scheppen houvast, markeren grenzen en maken verandering draaglijk.

De conclusie van het gesprek is dat onze samenleving zich in een langdurige staat van liminaliteit bevindt. Oude verhalen (religie, nationale identiteit, vooruitgangsgeloof) hebben hun kracht verloren, terwijl nieuwe nog onvoldoende gedeeld worden. Het dominante narratief van grenzeloze groei loopt vast op menselijke en ecologische grenzen. Daarom is er behoefte aan leiders die onzekerheid kunnen verdragen, moedige gesprekken voeren en rituelen creëren die ons helpen de overgang door te komen. Kramer pleit niet voor één nieuwe grote stip op de horizon, maar voor het gezamenlijke proces van verhalen maken en betekenis scheppen onderweg. Paas benadrukt dat dit in een pluriforme samenleving complexer is dan in kleine gemeenschappen, maar juist daarom urgenter.

De reflectie aan het einde is dat ieder van ons kan bijdragen door te erkennen dat we verdwaald zijn, samen momenten van rust en ritueel te creëren en kleine stappen te zetten naar een cultuur die grenzen én vrijheid in balans brengt. Het is een zoektocht zonder kaart, maar wel een waarin we samen een nieuw kompas kunnen maken.

Bronnen:

• De Ongelooflijke Podcast (2025, 24 augustus). We zijn cultureel verdwaald, en dit is de oorzaak.
• Kramer, J. (2024). Tricky tijden: Leven in een wereld vol verandering. Amsterdam: Business Contact.
• Nooit meer slapen (2024, 11 april). Jitske Kramer over Tricky tijden.
• Gooley, T. (2023). De natuur als kompas. Amsterdam: Balans.