De rode draad van de avond was volgens Kaag ‘menselijkheid’: proberen het goede te doen in een omgeving waarin belangen, macht en conflicten dat vaak bemoeilijken. Ze sprak over diplomatie als een combinatie van vasthouden aan principes en tegelijk het gesprek gaande houden, ook met leiders en organisaties met wie grote meningsverschillen bestaan. Fragmenten over onder anderen Dag Hammarskjöld, Yitzhak Rabin en Jacinda Ardern boden aanleiding om te spreken over de positie van de Verenigde Naties, Gaza, politiek leiderschap, intimidatie en de betekenis van een moreel kompas. Kaag vertelde ook dat zij ongeveer tien jaar eerder vanuit de Verenigde Staten was benaderd over een mogelijke kandidatuur voor het secretariaat-generaal van de VN. Volgens haar kwam die kandidatuur niet verder doordat Nederland destijds andere diplomatieke prioriteiten had.

Een deel van het gesprek ging over Kaags vertrek uit de Nederlandse politiek. Zij legde de nadruk op bedreiging en intimidatie en op de gevolgen daarvan voor politici en hun gezinnen, in het bijzonder voor vrouwelijke politici. Tegelijk wilde zij zichzelf niet primair als slachtoffer presenteren. Ze plaatste haar eigen ervaringen in een bredere kritiek op de politieke en maatschappelijke cultuur in Nederland. Haar uitspraak dat ‘Nederland kleiner is geworden’ vormde daarvan een kernachtige samenvatting. Daarmee doelde zij op wat zij ziet als een afgenomen openheid naar de wereld, meer wij-zijdenken en een harder publiek klimaat.

Op Bluesky zag ik reacties waarin Kaag werd omschreven als ‘de beste premier die Nederland nooit had’ en waarin haar constatering dat Nederland kleiner is geworden, werd verbonden aan de gedachte dat iemand met haar internationale ervaring, visie en bestuurlijke moed in het Nederlandse politieke klimaat onvoldoende ruimte heeft gekregen. Die reacties verwoorden een gevoel dat de uitzending bij een deel van het publiek opriep: dat Nederland niet alleen een ervaren bestuurder verloor, maar mogelijk ook iemand die het land vanuit een bredere internationale en maatschappelijke blik had kunnen blijven dienen.

De recensies waren eensgezind over Kaags ervaring en inhoudelijke bagage, maar verschilden in hun oordeel over haar manier van vertellen. Sommigen vonden dat zij geregeld abstract bleef en weinig concrete anekdotes gaf, waardoor haar werk en keuzes minder tastbaar werden. Anderen zagen juist in haar terughoudendheid een vorm van discipline en diplomatieke stijl. Die spanning is bepalend voor de beoordeling van de avond: dezelfde professionele afstand die in de diplomatie functioneel kan zijn, kan in een televisiegesprek afstand scheppen.

De avond kreeg een prachtig muzikaal slot met Les Cèdres van Hiba Tawaji en Ycare, met Ibrahim Maalouf op trompet. Het lied verbindt Libanon en Frankrijk en gaat over vertrekken zonder de band met een plaats, taal of cultuur te verliezen. De ceder, symbool van Libanon, wordt daarin een beeld voor een identiteit die zich kan uitbreiden zonder haar oorsprong kwijt te raken. Mensen kunnen verschillende werelden in zich dragen en juist over grenzen heen verbonden blijven. Daarmee sloot het nummer nauw aan bij haar nadruk op gedeelde menselijkheid.

De uitzending draaide uiteindelijk minder om nieuwe politieke feiten dan om Kaags blik op Nederland en de wereld. ‘Nederland is kleiner geworden’ vat dat scherp samen: harder van toon, meer naar binnen gekeerd en minder open naar buiten. Les Cèdres gaf daar een zachter slot aan: verbondenheid houdt niet op bij grenzen.

Opnieuw een prachtige Zomergasten. Ongelooflijk dat de Nederlandse publieke omroep hiermee stopt.