Gisteravond zag ik Silent Friend (Ildikó Enyedi, 2025) in Focus Arnhem. Deze Duits-Frans-Hongaarse speelfilm speelt zich af in en rond de botanische tuin van de universiteit van Marburg. De film ging afgelopen najaar in première op het filmfestival van Venetië en is sinds dit voorjaar te zien in het internationale arthousecircuit. Centraal staat een eeuwenoude Japanse notenboom (Ginkgo biloba) uit 1832, die fungeert als verbindend element tussen drie verhaallijnen: een vrouwelijke student in 1908, een student in de jaren zeventig en een neurowetenschapper tijdens de coronapandemie.
De film onderzoekt hoe mensen waarnemen en betekenis geven aan de natuur. In het deel dat zich in 2020 afspeelt, legt neurowetenschapper Tony Wong uit hoe we als volwassenen meestal heel gericht kijken: we focussen op één ding en de rest valt weg. Volgens hem werkt dat bij baby’s anders. Die nemen alles tegelijk waar, zonder die sterke filter. “Je zou kunnen zeggen dat baby’s eigenlijk de hele tijd een beetje high zijn.” Daarmee bedoelt hij dat hun waarneming opener en minder gestuurd is.
Dat idee van een andere, meer open manier van kijken wordt niet letterlijk herhaald, maar zien we ook terug in de andere verhaallijnen. In 1908 probeert Grete (Luna Wedler) zich als eerste vrouwelijke student staande te houden binnen een academische traditie die planten vooral classificeert en ordent, terwijl zij zoekt naar een meer directe manier van kijken. In de jaren zeventig raakt Hannes (Enzo Brumm) betrokken bij onderzoek naar plantenperceptie en ontwikkelt hij, ondanks zijn oorspronkelijke scepsis, een steeds persoonlijkere band met een plant. In alle drie de verhalen is de ginkgo aanwezig als constante observator en stille vriend.
Een terugkerende vraag in de film is: “Wat als zij ons observeren zoals wij hen observeren?” Deze vraag keert impliciet terug in scènes waarin menselijke en plantaardige ervaringen aan elkaar worden gekoppeld (regen voor de plant, de douche voor de mens) en waarin sensoren worden gebruikt om reacties van planten te registreren. Tegelijk blijft onduidelijk in hoeverre deze reacties als communicatie kunnen worden opgevat. Of, zoals Tony Wong in het college stelt: “Onderzoek is niets anders dan pogingen om metaforen te vinden voor de verschijnselen van de wereld.” De film geeft geen concrete antwoorden, maar laat zien dat kennis ontstaat binnen de grenzen van menselijke waarneming en taal.
De recensies die ik heb gelezen, zijn overwegend positief en leggen vooral de nadruk op vorm en thematiek. Critici waarderen de combinatie van de drie tijdslijnen en het perspectief van de boom, evenals de manier waarop de film wetenschap en verbeelding naast elkaar plaatst. Tegelijk wordt vaak genoemd dat het tempo traag is en dat de film meer draait om ideeën dan om een klassiek verhaal.
Silent Friend vraagt wat geduld, maar als je je ervoor openstelt, blijft hij nog wel even in je hoofd zitten. Het is geen film die je helemaal hoeft te snappen, eerder een film die je blik een beetje verruimt. Zie het als een veilige LSD-trip. Een rustige, eigenzinnige film die niet alles wil uitleggen, maar je uitnodigt om anders te kijken naar de relatie tussen mens en natuur. Prachtig!
1 reactie
The not-so-secret life of plants
Hoewel de film geen wetenschappelijke claim maakt, was ik wel gefascineerd door de experimenten van Hannes met de plant (Geranium) dus ben ik online eens gaan zoeken wat hierover bekend is. Het blijkt dat deze verhaallijn aansluit bij een historische ontwikkeling. In de jaren zeventig ontstond blijkbaar een brede belangstelling voor het idee dat planten kunnen ‘waarnemen’, onder meer door het werk van Cleve Backster, die met meetapparatuur stelde dat planten op menselijke intenties reageerden. Deze claims kregen veel aandacht, maar bleken later niet houdbaar (Galston & Slayman, 1979). Hannes’ experiment kan daardoor worden gelezen als een filmische reflectie op een onderzoeksrichting die destijds serieus werd genomen, maar later grotendeels is verlaten.
De hedendaagse plantwetenschap biedt een genuanceerder beeld. Planten produceren elektrische signalen die zich door de plant verspreiden en reacties aansturen, bijvoorbeeld wanneer ze worden aangevreten of bij droogte (Barbosa-Caro & Wudick, 2024). Deze signalen verschillen per type prikkel, maar verlopen veel trager dan bij dieren en werken via andere biologische processen. Voor zover bekend zijn dit geen bewuste signalen, maar bijproducten van fysische processen in de plant.
Ook bij chemische stoffen die planten uitstoten, is het beeld genuanceerd. Sommige planten beïnvloeden hun omgeving via stoffen in de lucht, maar wetenschappers maken hierbij onderscheid tussen signalen, bedoeld om informatie over te dragen, en zogenoemde cues, onbedoelde bijproducten die door andere organismen worden opgepikt (Karban, 2021).
Omdat intentie bij planten niet vast te stellen is, blijft het begrip ‘communicatie’ hier beperkt bruikbaar. Bekende ideeën zoals het ‘wood wide web’, een netwerk van schimmels dat planten met elkaar zou verbinden, zijn bovendien recent kritisch herzien en blijken minder stevig onderbouwd dan vaak wordt aangenomen (Karst et al., 2023).
Tegen deze achtergrond krijgt Hannes’ experiment een andere betekenis. De sensoren die hij gebruikt registreren reële biologische signalen, zoals kleine veranderingen in elektrische geleiding die samenhangen met watertransport in de plant. De vertaling van die metingen naar een handeling is echter een menselijke interpretatie: de data worden omgezet in een voor ons herkenbare vorm. Zoals in de film wordt gezegd: “Onderzoek is niets anders dan pogingen om metaforen te vinden voor de verschijnselen van de wereld.”
Het gaat in de film dus minder om de vraag of planten communiceren zoals mensen dat doen, en meer om wat er gebeurt wanneer wij die mogelijkheid veronderstellen. Hannes’ band met de plant vormt geen wetenschappelijk bewijs, maar laat zien hoe onze manier van kijken verandert zodra we onze gebruikelijke filters loslaten. In die zin sluit zijn verhaal aan bij het perspectief dat Tony Wong introduceert: menselijke waarneming is selectief en een andere manier van kijken leidt tot andere interpretaties.
De film beantwoordt dus niet de vraag of planten ons observeren, maar stelt een fundamentelere kwestie: in hoeverre zijn wij in staat onze eigen manier van waarnemen ter discussie te stellen?
Bronnen: