De podcast begint met recente voorbeelden die laten zien hoe snel AI terrein wint: een AI-gegenereerd beeld dat politieke gevolgen heeft, zelfrijdende auto’s die zonder bestuurder de weg op mogen en militaire operaties waarin robots een rol spelen. Deze voorbeelden maken duidelijk dat AI al diep verweven is met maatschappelijke systemen. Schaake legt uit dat AI geen waarheid “kent”, maar werkt met waarschijnlijkheden op basis van data. Dat maakt de technologie bruikbaar, maar ook kwetsbaar voor fouten. Ze noemt het voorbeeld van een chatbot die haar onterecht als terrorist aanduidde en verwijst naar onderzoek waaruit blijkt dat AI-systemen onjuiste medische informatie kunnen geven. Zulke fouten zijn niet altijd zichtbaar, terwijl gebruikers geneigd zijn de uitkomsten te vertrouwen.

AI beïnvloedt niet alleen individuele toepassingen, maar raakt ook werk, media, veiligheid en democratie. Volgens Schaake ligt een belangrijk probleem in de concentratie van macht: een klein aantal technologiebedrijven ontwikkelt en beheert de systemen, verzamelt grote hoeveelheden data en bepaalt daarmee in hoge mate hoe de technologie functioneert. Deze bedrijven opereren deels buiten democratische controle en hebben, zoals ze in de podcast aangeeft, soms ook expliciete politieke agenda’s.

In haar boek De tech coup werkt Schaake dit verder uit. Ze beschrijft digitale technologie als een vorm van infrastructuur die vergelijkbaar is met energie of telecom: essentieel voor het functioneren van de samenleving en daarom niet uitsluitend aan private partijen over te laten. Ze pleit voor transparantie, publieke toegankelijkheid van met publiek geld ontwikkelde technologie en meer mogelijkheden voor toezicht. Tegelijkertijd wijst ze erop dat bedrijven zich vaak beroepen op intellectueel eigendom om hun systemen af te schermen, wat democratische controle bemoeilijkt.

Het opiniestuk in NRC voegt daar een belangrijk perspectief aan toe. Schaake bekritiseert het dominante idee dat AI een mondiale “race” is tussen grootmachten. Volgens haar leidt dat frame tot een focus op snelheid en schaal, terwijl vragen over verantwoordelijkheid en publieke waarden onderbelicht blijven. Ze noemt deze racemetafoor expliciet een afleidingsmanoeuvre. In plaats daarvan pleit ze voor een eigen koers, waarin Europa inzet op technologie die publieke belangen dient en democratisch wordt gecontroleerd.

In de podcast komt ook de vraag naar menselijk handelen nadrukkelijk terug. Schaake benadrukt dat AI niet autonoom opereert, maar het resultaat is van keuzes van ontwerpers en gebruikers. Ze waarschuwt voor een passieve houding waarin mensen technologie simpelweg laten gebeuren. Paas voegt daar een reflectie aan toe op de culturele en morele gevolgen: AI kan het publieke debat verscherpen en polariseren, waardoor het moeilijker wordt om genuanceerd na te denken over de rol van technologie.

De belangrijkste conclusie uit het gesprek is dat AI niet alleen een technologische ontwikkeling is, maar een fundamenteel maatschappelijk en politiek vraagstuk. De voordelen zijn reëel, maar zonder gerichte sturing ontstaat het risico van machtsconcentratie, afhankelijkheid en afnemend vertrouwen in instituties. Schaake pleit daarom voor actieve governance: meer transparantie, beter toezicht en duidelijke democratische kaders. AI moet worden behandeld als infrastructuur die publieke waarden raakt. Overheden moeten een actievere rol spelen, onder meer door te investeren in eigen technologie en door voorwaarden te stellen aan transparantie en toegankelijkheid. En zoals gezegd, daar ben ik het helemaal mee eens.

Bronnen

• Boogerd, D. (Host). (2026). De Ongelooflijke Podcast [podcastaflevering met M. Schaake & S. Paas]. EO.
• Schaake, M. (2026, 18–19 april). De volgende AI-innovatiegolf kan van Europa worden. NRC Handelsblad.
• Schaake, M. (2024). De tech coup.
• Schaake, M. (2026). De machtscode: Hoe de onzichtbare belangenstrijd achter AI onze democratie bedreigt. De Correspondent.