De Faustlegende gaat eeuwen terug. Al in het Duitse Volksbuch uit 1587 verkoopt Faust zijn ziel aan de duivel in ruil voor kennis en bijzondere krachten. Johann Wolfgang von Goethe gaf het verhaal met Faust I (1808) een nieuwe betekenis. Tegen de achtergrond van de Verlichting, waarin het vertrouwen in wetenschap en vooruitgang groeide, beschreef hij een geleerde die ondanks al zijn kennis geen voldoening vindt. Zijn verlangen naar steeds meer mogelijkheden roept een vraag op die nog altijd actueel is: wat gebeurt er wanneer we zo gefascineerd raken door wat mogelijk is dat we de gevolgen uit het oog verliezen?
Gisteravond zag ik samen met Kyonne Leyser in de Eusebiuskerk in Arnhem de speciale voorstelling van de film Faust (1926) van Friedrich Wilhelm Murnau, begeleid door indrukwekkend orgelspel van Geerten Liefting. Een bijzondere ervaring. De film is inmiddels honderd jaar oud, maar heeft weinig aan zeggingskracht verloren.
Murnau geeft zijn eigen invulling aan de Faustlegende. Tijdens een pestepidemie probeert de geleerde Faust wanhopig mensen te redden. Wanneer zijn kennis tekortschiet, sluit hij een pact met de duivel Mephisto. In ruil voor zijn ziel krijgt hij bijzondere krachten en een nieuwe jeugd. Wat begint met goede bedoelingen, verandert geleidelijk in een verlangen naar steeds meer. Vooral Gretchen, de vrouw op wie hij verliefd wordt, betaalt daarvoor een hoge prijs.
Die verleiding van onbeperkte mogelijkheden doet me denken aan onze huidige omgang met kunstmatige intelligentie. Ook AI belooft ons veel: efficiënter werken en nieuwe mogelijkheden om complexe problemen op te lossen. Die belofte is aantrekkelijk, maar maakt ons ook afhankelijk van een klein aantal machtige technologiebedrijven. Daarbij geven we soms ongemerkt een deel van onze zeggenschap uit handen.
Het zou te gemakkelijk zijn om big tech met Mephisto te vergelijken. We dragen immers zelf verantwoordelijkheid voor de technologie die we gebruiken en de voorwaarden waaronder we dat doen. Maar hoe vrij zijn die keuzes eigenlijk wanneer we steeds afhankelijker worden van digitale infrastructuur die door een handvol bedrijven wordt beheerst? Wie kan dan nog over de voorwaarden onderhandelen?
Misschien is Gretchen daarom wel het belangrijkste personage. Zij laat zien hoe de gevolgen van onze keuzes terechtkomen bij mensen die daar zelf weinig invloed op hebben. Ook bij AI zijn degenen die profiteren van nieuwe mogelijkheden niet vanzelfsprekend degenen die de risico’s dragen. Aan het einde van de film wordt Faust door de liefde verlost, maar de schade die hij heeft veroorzaakt, blijft. Daarmee roept deze honderd jaar oude film een vraag op die vandaag minstens zo relevant is: wat zijn we bereid op te geven voor de belofte van onbeperkte mogelijkheden, en wie betaalt uiteindelijk de prijs?
De film is ook op YouTube te zien, maar komt pas echt tot zijn recht in een bijzondere setting zoals gisteren in de Eusebius. Negentig minuten volle aandacht voor een ‘stomme film’, met indrukwekkende muzikale begeleiding. Een bijzondere ervaring.