Vandaag bezochten we het vernieuwde Valkhof Museum in Nijmegen. Het museum opende op 6 juni 2026 opnieuw zijn deuren na een grootschalige renovatie en verduurzaming. Niet alleen het gebouw is vernieuwd; ook de inhoudelijke koers is opnieuw doordacht. Kunst, archeologie en geschiedenis worden nadrukkelijk met elkaar verbonden, met aandacht voor de manier waarop verleden en heden in elkaar doorwerken. Het museum zelf is licht en ruim opgezet, met veel aandacht voor zichtlijnen. Vanuit het gebouw kijk je uit op de Waalbrug. Prachtig museum, indrukwekkende exposities en wat mij betreft een absolute aanrader!
Er is veel te vertellen over de exposities die we vandaag hebben gezien, maar voor mij was de rode draad dat wat wij zien nooit de werkelijkheid zelf is. Een beeld, foto, tekening of museumopstelling lijkt soms een weergave van de wereld, maar is altijd het resultaat van keuzes. Wat laat je zien? Wat laat je weg? Vanuit welk perspectief kijk je? En wie bepaalt eigenlijk het kader?
In de vaste collectiepresentatie Mens op de grens wordt de geschiedenis van Nijmegen verteld aan de hand van grenzen die door de tijd heen worden getrokken, bewaakt, verlegd en doorbroken. Het gaat daarbij niet alleen om geografische grenzen, maar ook om grenzen tussen arm en rijk, macht en onmacht, binnen en buiten, toen en nu. De tentoonstelling laat goed zien dat geschiedenis niet één vaststaand verhaal is, maar afhankelijk is van de perspectieven van waaruit we kijken.
Een goed voorbeeld is het diorama van de Surinaamse koffieplantage Kerkshoven uit 1823, dat eerder centraal stond in de tentoonstelling Bittere Oogst. Het diorama toont een ordelijke en bijna idyllische plantage. Het was gemaakt voor plantage-eigenaar Gerard de Putter, die zelf nooit in Suriname is geweest, maar kreeg zo in Nederland een beeld van zijn bezit. Wat in het diorama nauwelijks zichtbaar is, zijn de levensomstandigheden, de dwangarbeid en het verzet van de ruim 140 tot slaaf gemaakte mensen die er leefden en werkten.
Wat laat je zien? Wat laat je weg? Vanuit welk perspectief kijk je? Diezelfde vragen zag je ook terug bij historische fotografie, waarbij je als bezoeker werd herinnerd aan het feit dat ook een fotograaf altijd selecteert: waar richt je de lens op, wie komt in beeld en wie niet?
Ik was vooral ook onder de indruk van de tentoonstelling Van binnenuit. Vijf hedendaagse kunstenaars onderzoeken daarin emoties als vreugde, woede, verdriet, angst en verbazing en verbinden die met werken uit de museumcollectie. Het uitgangspunt is dat emoties mede bepalen hoe we denken, waarnemen en betekenis geven.
Neem bijvoorbeeld het thema verbazing, samengesteld door kunstenaar Nick Verstand. Nieuwsgierigheid en verbazing kunnen ervoor zorgen dat je bestaande aannames even opschort. Je herkent niet onmiddellijk wat je ziet, maar blijft iets langer kijken. Juist dat korte moment van onzekerheid kan ruimte maken voor een ander perspectief.
We kijken nooit onbevangen naar de wereld. We kijken door ervaringen, verwachtingen, categorieën en verhalen die we al kennen. Deed me ook denken aan de uitspraak “The map is not the territory” van Alfred Korzybski. We hebben kaarten en modellen nodig om de wereld te begrijpen, maar ze blijven selecties van een werkelijkheid die altijd rijker is dan onze voorstelling ervan. Zou goed zijn als we onszelf wat vaker de vraag stellen: welke manier van kijken bepaalt eigenlijk wat ik nu zie en wat zie ik daardoor niet?
De exposities in het Valkhof Museum nodigden in ieder geval uit om na te denken over perspectief, representatie en de manier waarop beelden en verhalen onze kijk op de werkelijkheid vormen.
Nogmaals, het museum is wat mij betreft een absolute aanrader. Niet alleen vanwege de collectie en tentoonstellingen, maar ook vanwege het vernieuwde gebouw: licht, ruim en met uitzicht op de Waal en de Waalbrug.
