Archiefbeelden, noodoproepen en verhalen van nabestaanden herinneren eraan dat bij de aanslagen bijna drieduizend mensen omkwamen. De gevolgen reikten veel verder dan die ene dag. De oorlog in Afghanistan, de invasie van Irak, de uitbreiding van de presidentiële oorlogsmacht, de oprichting van Homeland Security en ICE, grootschalige surveillance, droneoorlog, islamofobie en de steeds verder uitdijende War on Terror veranderden het politieke en institutionele landschap.

Knappenberger stelt niet alleen de vraag wat Al-Qaida de Verenigde Staten heeft aangedaan, maar vooral wat de Verenigde Staten vervolgens zelf met die aanval hebben gedaan. Maatregelen die in een uitzonderlijke situatie werden genomen, kregen een langdurig karakter. De Authorization for Use of Military Force uit 2001 is daarvan een belangrijk voorbeeld. De machtiging was bedoeld om op te treden tegen degenen die verantwoordelijk waren voor 9/11 en degenen die hun onderdak boden, maar werd onder opeenvolgende presidenten veel ruimer toegepast.

Nabestaanden, Amerikaanse moslims, militairen, journalisten en Afghanen laten zien dat de gevolgen van politieke besluiten niet verdwijnen wanneer een oorlog uit het nieuws raakt. Zo laat de documentaire goed zien hoe mensen zonder eigen herinnering aan 9/11 leven binnen een politieke en institutionele orde die er mede door is gevormd.

Tegelijk wil Turning Point: Generation 9/11 in korte tijd (te) veel verklaren. De film trekt lijnen van 9/11 naar Afghanistan en Irak, surveillance, complotdenken, ICE, institutioneel wantrouwen en Donald Trump. Veel van die verbanden zijn verdedigbaar, maar presidentiële machtsuitbreiding, harde immigratiepolitiek, complotdenken en afnemend vertrouwen in instituties bestonden ook al vóór 2001.

9/11 is wel een belangrijke katalysator. De aanslagen versnelden bestaande ontwikkelingen, brachten ze samen onder een krachtig veiligheidsframe en maakten maatregelen mogelijk die onder andere omstandigheden waarschijnlijk op meer weerstand waren gestuit.

Al-Qaida heeft de Verenigde Staten niet militair verslagen en was daar ook niet toe in staat. Maar terrorisme kan een veel sterkere tegenstander als de VS verleiden tot reacties die hem op langere termijn zelf verzwakken (en misschien wel ten gronde richten). De oorlogen in Afghanistan en Irak sleepten jarenlang voort, kostten enorme bedragen en gingen gepaard met honderdduizenden directe oorlogsdoden en nog veel meer indirecte slachtoffers. Daarbij kwamen marteling en geheime detentie, grootschalige surveillance en een steeds ruimere toepassing van uitzonderingsbevoegdheden. Zulke keuzes tastten niet alleen mensenlevens en internationale geloofwaardigheid aan, maar zetten ook rechtsstatelijke grenzen, institutioneel vertrouwen en de verhouding tussen veiligheid en vrijheid onder druk. Een deel van de schade die na 9/11 ontstond, kwam daardoor niet van buitenaf, maar uit de manier waarop de VS zelf op de aanslagen reageerden.

Ook Trump opereert binnen een politieke en institutionele erfenis waarin uitvoerende macht, nationale veiligheid en harde vijandbeelden een grotere rol zijn gaan spelen. Onder Trump krijgt de zelfverzwakkende dynamiek die de documentaire beschrijft opnieuw ruimte: instituties en bevoegdheden die ooit voor een uitzonderlijke dreiging werden uitgebreid, kunnen ook voor andere politieke doelen worden ingezet.

Turning Point: Generation 9/11 zet aan tot nadenken over de vraag hoe samenlevingen reageren op angst, dreiging en crisis en welke gevolgen tijdelijke keuzes op de lange termijn kunnen krijgen. Wat mij betreft is Turning Point: Generation 9/11 een abslute aanrader.