Een begrip dat daarbij bleef hangen en inspireerde was schemertij, geïntroduceerd door Loes Lune. In haar woorden is dat de schemering van een nieuwe tijd, ergens tussen wat was en wat komt. Een tussentijd waarin oude zekerheden vervagen, bestaande denkkaders tekortschieten en ruimte ontstaat om opnieuw te kijken, te voelen en te verbeelden. Het bleek een treffende beschrijving van veel van wat Rotmans later die middag zou vertellen.

Rotmans begon de middag niet met klimaatverandering, geopolitiek of transities, maar met zijn eigen levensverhaal. In 2004 raakte hij zwaar gewond bij een fietsongeluk in Frankrijk. Elf operaties volgden. Twintig jaar later, op precies dezelfde datum, kreeg hij de diagnose uitgezaaide prostaatkanker. Beide gebeurtenissen vormden persoonlijke kantelpunten. Ze confronteerden hem met kwetsbaarheid, afhankelijkheid en sterfelijkheid, maar brachten hem volgens eigen zeggen ook meer rust, dankbaarheid en aandacht voor wat werkelijk van waarde is. Die ervaringen vormen het vertrekpunt van Kanteltijd en verklaren waarom dit boek persoonlijker is dan zijn eerdere werk.

Volgens Rotmans leven we in een tijd van polycrisis: een samenloop van geopolitieke, economische, technologische, democratische en ecologische ontwikkelingen die elkaar wederzijds versterken. In de bovenstroom ziet hij vijf kantelpunten die onze tijd kenmerken: een geopolitieke machtsverschuiving van West naar Oost, een economische verschuiving van globalisering naar fragmentatie, een technologisch kantelpunt rond kunstmatige intelligentie en big tech, een democratisch kantelpunt door de opkomst van autocratische tendensen en populisme, en een ecologisch kantelpunt door het overschrijden van planetaire grenzen. Samen schetsen zij een wereld die minder stabiel en voorspelbaar is dan voorheen. In zijn presentatie noemt hij er overigens maar vier, daar laat hij het technologisch kantelpunt weg.

Tegenover deze bovenstroom plaatst Rotmans de onderstroom: de vaak minder zichtbare veranderingen die volgens hem de kiemen van de toekomst bevatten. Het gaat om nieuwe waarden, alternatieve praktijken, maatschappelijke bewegingen en lokale experimenten die nog niet dominant zijn, maar wel groeien. Hij wijst onder meer op de energietransitie van onderop, voedselbossen en regionale voedselsystemen, vernieuwende vormen van onderwijs, de circulaire economie, biobased bouwen, burgerberaden, commons-initiatieven en andere vormen van maatschappelijke zelforganisatie. In deze onderstroom ziet hij een informeel systeem ontstaan waarin nieuwe manieren van produceren, organiseren, leren, zorgen en besturen worden uitgeprobeerd.

Volgens Rotmans worden zulke veranderingen vaak gedragen door wat hij veldvernieuwers, koplopers of kantelaars noemt: mensen die bestaande systemen uitdagen en nieuwe praktijken ontwikkelen. Tijdens de presentatie noemde hij onder anderen Sjef Drummen, Erik Toenhake en uiteraard Marjan Minnesma als voorbeelden van mensen die laten zien hoe maatschappelijke verandering in de praktijk vorm krijgt.

Waar de onderstroom draait om maatschappelijke vernieuwing, richt de binnenstroom zich op de persoonlijke dimensie van verandering. Daarmee verwijst Rotmans naar de waarden, overtuigingen en vormen van bewustwording die bepalen hoe mensen omgaan met onzekerheid, verlies, verantwoordelijkheid en maatschappelijke betrokkenheid.

Tijdens de presentatie kreeg deze binnenstroom een nadrukkelijk persoonlijke invulling. Rotmans vertelde hoe zijn ervaringen in de zorg hem bewust maakten van het verschil tussen efficiëntie en menselijkheid. Volgens hem vraagt duurzame maatschappelijke verandering niet alleen om nieuwe systemen, maar ook om aandacht, compassie en persoonlijke ontwikkeling. In dat verband spreekt hij over spiritueel activisme: het verbinden van innerlijke ontwikkeling met maatschappelijke betrokkenheid.

Daarbij verwees hij naar de invloed van Eckhart Tolle, de schrijver van De kracht van het nu. Rotmans vertelde hoe diens werk hem hielp anders om te gaan met verlies, onzekerheid en sterfelijkheid. In dezelfde context maakte hij een opmerking die de kern van zijn verhaal misschien wel samenvat: “Liever vijf procent in het hart dan vijfennegentig procent in het hoofd.” Daarmee benadrukte hij dat verandering volgens hem niet alleen voortkomt uit analyse en kennis, maar ook uit bewustzijn, intuïtie en betrokkenheid.

Het boek mondt uit in een toekomstdroom. Rotmans kiest daarbij voor beelden. Een visualisatie van een mogelijk toekomstig Nederland waarin de onderstroom van vandaag de bovenstroom van morgen wordt. Die beelden fungeren als een kompas voor een mogelijk nieuw Nederland, waarin veel van de huidige experimenten en initiatieven zijn uitgegroeid tot dominante maatschappelijke praktijken. Tijdens de presentatie benadrukte hij dat deze beelden niet bedoeld zijn als voorspelling, maar als een oefening in verbeeldingskracht. Volgens hem begint elke grote maatschappelijke verandering met het vermogen om een andere toekomst voor te stellen.

Misschien is juist dat idee van schemertij wel een mooie ‘groene draad’ door het boek. Rotmans beschrijft een samenleving waarin oude systemen zichtbaar onder druk staan, terwijl nieuwe vormen van organiseren, samenwerken en betekenis geven zich tegelijkertijd aandienen. We bevinden ons volgens hem in een periode waarin veel zekerheden verdwijnen zonder dat al duidelijk is wat ervoor in de plaats komt. Juist in die ruimte van niet-weten ziet hij mogelijkheden voor vernieuwing. De toekomst is nog niet uitgekristalliseerd, maar de contouren ervan worden volgens hem al zichtbaar in de onderstroom.

Aan het einde van de middag deelde Rotmans vier inzichten die volgens hem richting kunnen geven in een tijd van verandering. Impact begint niet alleen met kennis, maar ook met betrokkenheid: impact maken vanuit je hart. Daarnaast pleitte hij voor een combinatie van ambitie en bescheidenheid, samengevat in zijn bekende adagium: “Groot denken, klein doen.” Opvallend was ook zijn nadruk op liefde als maatschappelijke kracht. Tegenover polarisatie, hardheid en cynisme plaatste hij aandacht, verbinding en compassie. Tot slot onderstreepte hij het belang van wat hij noemde “uitgerust zijn in een rusteloze wereld”: wie langdurig wil bijdragen aan verandering, moet ook zorg dragen voor zichzelf.

Daarbij keerde hij terug naar een gedachte die vaker door de middag heen klonk: “Het gaat niet om het doel, het gaat om de reis.” Verandering is volgens hem geen rechte lijn naar een eindpunt, maar een proces van leren, vallen, opstaan en blijven bewegen.

Rotmans sloot af met een foto van zijn kleinkinderen. Daarbij stelde hij zichzelf én de zaal een indringende vraag: “Opa, wat heb jij gedaan om de wereld mooier te kleuren en beter achter te laten voor ons?” Daarmee bracht hij de grote thema’s uit zijn boek terug tot een persoonlijke verantwoordelijkheid. De vraag hoe we omgaan met de polycrisis van deze tijd wordt uiteindelijk ook een vraag over nalatenschap en rentmeesterschap.

De combinatie van persoonlijke verhalen, systeemanalyse, toekomstbeelden en de muzikale bijdragen van Loes Lune en Vincent Nolden maakte duidelijk dat Kanteltijd niet alleen een analyse van maatschappelijke verandering wil zijn, maar ook een zoektocht naar betekenis in een tijd van onzekerheid. De muziek bracht rust en verdieping tussen de verschillende onderdelen van het programma en gaf de middag een sfeer die nog lang bleef hangen. Daardoor ontstond ruimte om de verhalen, beelden en inzichten echt te laten landen.

Wat mij persoonlijk vooral bijblijft, is dat ik Jan Rotmans niet eerder zo heb horen spreken. Natuurlijk was de transitiedenker aanwezig, met zijn analyse van kantelpunten, systemen en maatschappelijke verandering. Maar minstens zo nadrukkelijk sprak hier iemand die door persoonlijke ervaringen anders naar het leven is gaan kijken. De verwijzingen naar Eckhart Tolle, liefde, bewustzijn en het hart zijn woorden die ik niet direct associeer met de Jan Rotmans die ik de afgelopen jaren heb gevolgd. Dat gaf de bijeenkomst een openheid en kwetsbaarheid die ik niet eerder bij hem zag. Juist daardoor kwamen de thema’s van Kanteltijd dichterbij.

Misschien is dat wel de belangrijkste reflectie die Kanteltijd oproept. Niet alleen hoe de toekomst eruitziet, maar welke bijdrage ieder van ons wil leveren aan die toekomst. Rotmans laat zien dat maatschappelijke verandering begint met het herkennen van wat misgaat, maar niet zonder verbeelding, betrokkenheid en handelingsperspectief.

En dat in de schemertij, een tussentijd waarin oude zekerheden vervagen en nieuwe verhalen zich nog maar net aandienen. Een periode van niet-weten, maar ook van verbeelding. Van verdriet én verlangen. Van rouw om wat verdwijnt en hoop op wat kan ontstaan.

En dan de mooie reflectievraag die Jan Rotmans de zaal meegaf:
“Opa, wat heb jij gedaan om de wereld mooier te kleuren en beter achter te laten voor ons?”

Nu ben ik nog geen opa, maar het is een vraag die ik zeker meeneem. Dank voor een mooie en inspirerende middag Jan, Loes Lune en Vincent!